Changes in Polish Agriculture from 2004 to 2022 in the Light of Economic Conditions and European Union Membership

The functioning of agriculture depends on many external factors, including the general economic situation, environmental, climatic, and political conditions. During the first two decades of Poland's EU accession and the coverage of domestic agriculture by the CAP, the country generally showed clearly positive economic growth and favorable economic conditions. Between 2004 and 2022, Poland's GDP increased in current prices by more than double (by 226%), from 903 to 2,945 billion PLN, and its cumulative average growth in this period was 76%. Economic growth was accompanied by rising domestic demand and domestic consumption (Figure 1). There was also an inflow of foreign investment, an increase in trade exchange and production in enterprises, resulting both from increasing domestic and external demand, strengthened by the depreciation of the zloty against the euro and dollar.

Figure 1.

Changes in selected macroeconomic indicators of Poland between 2004 and 2022

Wykres 1. Dynamika podstawowych wskaźników makroekonomicznych w Polsce w latach 2004–2022

At the same time, there was noticeable revival in the labor market. The dynamics of labor demand increased, which was associated with increased economic activity and a decrease in the number of people of working age, which occurred as a result of foreign labor migration (this particularly concerned increased mobility of young people in the first years after joining the Union) and population ageing processes. As a consequence of these phenomena, between 2004 and 2022, the registered unemployment rate fell almost fourfold from 19 to 5%, and thus reached a very low level.

The first years of Poland's EU membership were accompanied by high GDP dynamics, caused by investment, consumption and foreign demand, which slowed down during the global financial crisis (2008–2009) and in the years of recovery from it (2010–2013) (Czyżewski & Matuszczak, 2014). Relatively less favorable economic conditions were reflected, among others, in a decrease in domestic demand and the dynamics of real gross disposable income in households, as well as in a deterioration of the situation on the labor market. The negative effects of the global downturn were mitigated by benefits resulting from EU membership, particularly functioning within the internal market and using resources from cohesion policy and CAP.

In subsequent years, the dynamics of GDP growth significantly accelerated, which was stimulated by the development of exports and domestic demand, and to a lesser extent by investments, whose rate clearly decreased. Between 2014 and 2019, unemployment fell significantly and real household incomes rose. The period of Poland's first two decades in the EU was closed by another economic crisis caused by the COVID-19 pandemic, when for the first time since the beginning of systemic transformation, a recession was recorded, a decline in economic activity and employment, which translated into a deterioration in living conditions of the population (Figure 1). Loose fiscal policy and unprecedented scale of public expenditure (the so-called anti-crisis shields) to overcome the effects of limiting the functioning of the economy and movement of people (lockdown), combined with the effects of sanctions imposed on Russia following its aggression against Ukraine, caused a significant increase in prices of goods and services, disruptions in the market of energy raw materials and agri-food products (Misiąg et al., 2023).

During the first two decades of Poland's EU membership, usually favorable macroeconomic conditions were accompanied by fluctuations in global agricultural production conditioned by cyclical market and natural-climatic factors. From 2004 to 2022, price relations were relatively more often unfavorable for agriculture and were characterised by high volatility. The “price scissors” indicator, i.e., the relation of prices of agricultural products sold to goods and services purchased for current agricultural production and investment purposes, was unstable throughout the considered time span and more often shaped unfavorably for agriculture (Figure 2). The adverse situation for this sector occurred particularly in the years of economic crisis (2008–2009), the period between 2012 and 2016 (income stagnation and their significant decline in 2014), and in 2018 and 2020 (beginning of the COVID-19 pandemic) (Kata & Leszczyńska, 2021).

Figure 2.

Index of gross agricultural output and indicators of the relation of agricultural products sold to goods and services purchased for current agricultural production and investment purposes “price scissors” in agriculture from 2004 to 2022

Wykres 2. Dynamika globalnej produkcji rolnej oraz wskaźnik relacji cen produktów rolnych sprzedawanych do cen towarów i usług nabywanych na cele bieżącej produkcji i inwestycji (nożyce cen) w rolnictwie w latach 2004–2022

As a result of a faster pace of growth in labour costs and means of agricultural production than the dynamics of agricultural product sale price increases, the profitability of agricultural production usually fell (Ziętara & Mirkowska, 2023). This meant that parity income from farming could be achieved in the situation of selling an appropriately large volume of production, i.e., generally in farms with an appropriately large agricultural land area or significant livestock numbers. At the same time, the deteriorating bargaining position in relation to processing and trade entities, periodically high inflation levels, and obligations arising from debt negatively affected the financial position and income viability of many agricultural holdings (Kata & Wosiek, 2023).

Economic growth, particularly dynamic during Poland's EU membership, development of the services sector, industry and international trade, was usually associated with rising demand, including increasing demand for agri-food products. This entailed pro-efficiency changes in the commercial segment of the agricultural sector. Nevertheless, in the first two decades of Poland's EU membership, the importance of agriculture in the economy systematically decreased, although it remained important (Baer-Nawrocka & Poczta, 2022). The process of declining role of agriculture in the economy (deagrarianization) proceeded along with the increase in global product, production resources and social incomes, also observed in other developed countries (Baer-Nawrocka & Poczta, 2016; Poczta, 2012). From 2002 to 2022, despite growth in production and economic surplus, the share of agriculture decreased both in global production (from 4.9 to 3.1%) and in GDP (from 4.0 to 2.2%) (Figure 3). The values observed at the end of the considered period, illustrating the scale of economy deagrarianization, reflected the development processes in the agricultural sector. However, it should be noted that these changes occurred on a relatively smaller scale and at a slower pace than in other sectors of the economy (Baer-Nawrocka & Poczta, 2022).

Figure 3.

Share of agriculture in the economy in Poland from 2004 to 2022 (%)

Wykres 3. Udział rolnictwa w gospodarce Polski w latach 2004–2022 (%)

In the first two decades of Poland's EU membership, agriculture's share in total investment outlays (from 2.1 to 1.6%) and in the value of fixed assets (from 8.2 to 3.9%) decreased, although throughout the analyzed period these indicators remained at a relatively stable level (Figure 3). Comparison of the values of both indicators showed that in the agricultural sector, renewal of fixed assets took place twice as slowly as in the entire economy (Baer-Nawrocka & Poczta, 2018). At the same time, reproduction of agricultural assets was largely possible due to the inflow of financial resources available within various CAP instruments.

After Poland's EU accession, a process of selective reproduction of agricultural fixed assets began. Investments in fixed assets were undertaken in a small part of all farms, mainly in those focused on commercial production and business development. Purchase of new machinery and equipment was usually made there using external funds (bank loans, CAP subsidies). At the same time, depreciation of buildings and structures progressed throughout the agricultural sector (Baer-Nawrocka & Poczta, 2016; Poczta, 2012). It should be noted that in the vast majority of farms, one of the barriers to the process of renewing production equipment was the lack of financial resources and the small income-generating importance of agricultural production (Łopaciuk, 2011).

From 2004 to 2022, the share of people working in agriculture among all employed decreased (from 17.9 to 8.8%). This was related to the liquidation of over 660 thousand farms, as well as the reduction of labor inputs in the entire sector. This process was supported by the introduction of modern production technologies. On the other hand, due to greater availability of relatively better-paid and attractive employment opportunities than before the EU accession (unemployment decline), people previously working in holdings took up professional activity in non-agricultural sectors, also due to faster wage growth in these sectors (Kwieciński & Zawalińska, 2015). However, compared to other Member States, two decades after EU enlargement, the percentage of professionally active people in Polish agriculture among all employed remained relatively high. The employment growth in the sector in relation to utilised land and capital resources caused low average labor and capital productivity, and consequently translated into relatively low work profitability in domestic agriculture (Baer-Nawrocka & Poczta, 2016).

Changes in agriculture were closely linked to dynamic transformations in the food industry, reflecting agriculture's fundamental role as the supplier of raw materials to this sector. In the first two decades of Poland's EU membership, modernizing processing (among others, thanks to imports of technologically advanced means of production) generated demand for raw materials from farms and created a strong stimulus for them to develop (Ambroziak, 2021).

As a result of including Polish companies in the ESM, there was a significant increase in foreign trade, which also included agribusiness entities. From 2004 to 2022, the value of total exports increased from EUR 5 to 48 billion, i.e., almost tenfold. At the same time, imports of agri-food goods increased eight-fold, i.e., from EUR 4 to 32 billion (KOWR, 2023). This means that Poland recorded annually positive trade balance in agri-food products for almost two decades, which increased from nearly 1 billion in 2004 to almost 16 billion in 2022 (KOWR, 2023). Data from 2004 to 2020 show that the vast majority of trade (about 80%) in agri-food products took place with other EU Member States. At the same time, it is worth emphasizing that throughout the considered period, the share of food industry products in trade turnover increased, while the share of agricultural products decreased (Baer-Nawrocka & Poczta, 2022).

In the first two decades of Poland's EU membership, the size of land resources used by farms decreased. This process was primarily related to the loss of agricultural land for alternative land use, including activities not related to agriculture (e.g., construction, infrastructure investments) as well as afforestation. At the same time, in the structure of land use, the share of crop area, pastures, and permanent crops increased at the expense of fallow land and other UAA (Łączyński, 2023). It is emphasised that the recorded increase in agricultural output in Polish agriculture after the EU accession, under conditions of reduced agricultural land use, occurred as a result of increased land productivity (increased intensification) and improved livestock productivity (Zegar, 2018).

After joining the EU, a noticeable decline in the share of farms with mixed production was recorded in favor of increasing the percentage of entities conducting only plant production. From 2010 to 2020, the share of farms with only plant production increased from 39 to 56% (GUS, 2022). A decrease in sown area of all major crops was recorded (mainly potatoes and sugar beet, and cereals to a lesser extent), and an increase in sown area of oilseed crops and maize for grain and green fodder. The aforementioned changes resulted from shifts in demand and changes in production technologies (Łączyński, 2023). At the same time, there was a decline in the number of farms with livestock, which is more labor-intensive and capital-intensive than conducting plant cultivation. In 2020, the number of farms with livestock was 581 thousand (44% of the total). This was 37% fewer than in 2010 (GUS, 2022). In the period under consideration, a decrease in cattle and pig populations was observed (GUS, 2022). Despite this, the volume of animal production was stable, which was related to the concentration of livestock (mainly poultry and pig production) in relatively larger entities and increased animal slaughter productivity (Zegar, 2018).

After Poland's EU accession, changes occurred in the number and structure of farms, which reflected a process of concentration of production factors, particularly agricultural land. These transformations concerned various dimensions of agrarian structure related to UAA size, economic size, or production specialization. According to Agricultural Census data, from 2002 to 2020, the number of farms (above 1 ha UAA) in Poland decreased by 34%, from 1,957 to 1,292 thousand, i.e., by 665 thousand (Figures 4 and 5). The area of agricultural land used by farms also decreased from 15.3 to 14.7 million ha UAA (a decline of 4.1%). The decline in numbers concerned primarily relatively smaller units. The size of the category of farms with 1 to 5 ha UAA decreased relatively the most, i.e., by 42.3% (by 485 thousand). From 2002 to 2020, farms with agricultural land area between 20 and 50 ha UAA (by 10 thousand) and above 50 ha UAA (by 19 thousand) increased. As a result, in 2020 there were 106 thousand farms with an area of 20 to 50 ha UAA, and 39 thousand farms covering 50 ha and more.

Figure 4.

Changes in the number and area of farms above 1 ha UAA by size categories from 2002 to 2020 (thousand)

Wykres 4. Zmiany w liczbie i powierzchni UR gospodarstw rolnych powyżej 1 ha UR według grup obszarowych w latach 2002–2020 (tys.)

Figure 5.

Dynamics of changes in numbers and area of farms above 1 ha UAA by size categories from 2002 to 2020 (%)

Wykres 5. Dynamika zmian liczby i powierzchni UR gospodarstw rolnych powyżej 1 ha UR według grup obszarowych w latach 2002–2020 (%)

Between 2002 and 2020, changes in the number of farms across different size categories were accompanied by transformations in agricultural land use structure. During this period, agricultural land resources expanded within relatively larger farms of 50 ha of UAA and above, and within the 20–50 ha of UAA category. These increases amounted to 336 thousand ha (7.2%) and 343 thousand ha UAA (12.2%) respectively (Figures 4 and 5). Consequently, by 2020, farms with an area of 20 ha and above utilized over 8.1 million ha UAA, representing more than half of all UAA. The most substantial loss of UAA occurred amongst the smallest farm categories, particularly within the 1–5 ha group, which declined by 476 thousand ha (21.7%), and the 5–10 ha group, which decreased by 455 thousand ha (18.2%).

Data on transformations in the farm size structure and land use patterns across different area categories demonstrated changes in the agrarian structure of Polish agriculture towards greater land resource concentration. The agricultural area under the control of relatively farms typically commercial enterprises focused on agricultural development that provided substantial income for their users continued to expand. Despite these structural transformations in Polish farms, over half of all them remained classified as small-scale units (up to 5 ha UAA), which collectively accounted for 12% of the country's agricultural land. Consequently, when compared with other EU Member States, Poland's farm size structure remained highly fragmented (Baer-Nawrocka & Poczta, 2020).

Between 2002 and 2020, the importance of relatively smaller farms decreased in domestic agriculture, while the role of relatively larger units increased. The aforementioned tendency was noticeable in the structure of farms by area of UAA (Table 1). In the specified time frame, the percentage of very small farms (1–5 ha), decreased from 58.6 to 51.2% (by 7.4 p.p.), and the area of agricultural land at the disposal of this category of farms also decreased, i.e., from 14.3 to 11.7% (by 2.6 p.p.).

Between 2002 and 2020, there was an increase in the proportion of relatively larger farms by area, specifically those within the 20–50 ha and those exceeding 50 ha of UAA. The share of the former group exhibited the most substantial relative increase, rising from 4.9 to 8.2% (3.3 p.p.). Meanwhile, the proportion of farms above 50 ha of UAA increased from 1 to 3% (2 p.p.). In both cases, the area of agricultural land also expanded proportionally. Within the 20–50 ha of UAA category, this increased from 18.4 to 21.5%, whilst amongst farms exceeding 50 ha, the proportion rose from 30.7 to 34.3%. Consequently, relatively larger farms (above 20 ha UAA) accounted for over half of the agricultural land area by 2020. It may be reasonably assumed that the agricultural land within this category of farms was even greater, given the prevalent practice of unregistered land leasing in domestic agriculture (Pyrgies, 2018).

A relatively faster pace of changes was recorded in the distribution of farms by economic size (Zegar, 2023). From 2010 to 2020, the number (by 112 thousand) and share (by 3.8 p.p.) of farms with economic size up to EUR 2 thousand of standard output (SO) decreased significantly (Table 2). In 2020, the smallest farms constituted over one-quarter of the total.

In the second decade of Poland's EU membership, the group of farms with economic size of EUR 25–50, 50–100 and 100 and more thousand SO increased. Together, the mentioned group numbered 202 thousand farms (15.6% of the total), and at its disposal remained over 9 million ha UAA (two-thirds of the total) (GUS, 2025). In this context, however, it should be added that data from Polish FADN showed that income comparable to average wages in the economy was realized in the case of farms with economic size above EUR 25 thousand SO.

During the first two decades of EU membership, Poland benefited from financial resources available across three EU budget programming periods. Among CAP instruments, direct payments constituted the largest financial support for domestic farms. As Czyżewski et al. (2010) emphasize, the scale of transfers in the form of direct subsidies made farmers the socio-professional group that benefited most from European integration, representing the largest net beneficiary of enlargement.

Over two decades of Poland's CAP participation, there were notable changes in the distribution of obtained funds. In the initial membership period, the proportions between financial resources dedicated to direct payments and the budget provided for agricultural and rural development (CAP Pillar II) were balanced, whilst in subsequent programming periods the importance of direct subsidies increased (Nurzyńska, 2018). Direct payments to Polish farmers contributed to significant income increases and covered the vast majority of farms in the country. However, alongside CAP reforms, these subsidies evolved beyond their function as income stabilizers for agricultural producers to play an important role in the EU's environmental and climate policy. They were intended to support public goods creation by farms, compensate farmers for additional costs incurred and income losses on this account, and limit the negative impact of conducted activities on the natural environment (Wrzaszcz, 2023). The reorientation of the direct support system for the agricultural sector increasingly emphasized the realization of environmental-climate and social European goals (CAP greening, generational change) and influenced the construction of detailed solutions by EU Member States (Wąs et al., 2018).

The analysis of data collected by ARMA demonstrates that the scale of direct support for farms in Poland during EU membership has been substantial, successfully achieving both income stabilization and environmental-climate objectives (ARiMR, 2023). From accession through to 2022, area payments totalled nearly PLN 240 billion. Throughout this period, total EU income support through area subsidies—initially supplemented by national budget complementary payments—increased systematically from 6.3 billion PLN in 2004 to a peak of nearly 16.9 billion PLN in 2022. Over these two decades, public resources directly supporting farmers' incomes increased by 166%.

Simultaneously, the number of beneficiaries decreased by nearly 10%, i.e., from 1,388 thousand in 2004 to 1,253 thousand in 2022, which resulted in a significant increase in direct payments per average farm. Between 2004 and 2022, this indicator nearly tripled from 4.6 to 13.5 thousand PLN. However, the modest decrease in direct payment beneficiaries throughout the analyzed period indicated an absence of significant agrarian transformations in the country (Nurzyńska, 2020). Beneficiaries utilized direct payments for various purposes: fertilizer purchases, fuel, and machinery, whilst also spending on household consumption, building renovation, and education. The propensity to allocate these funds for agricultural purposes and investments increased with farm size (Sadowski & Antczak, 2012; TNS OBOP, 2011).

Support for Polish agriculture from EU funds and the construction of an institutional system enabling the sector's inclusion in the CAP began before formal accession. Programs such as PHARE and SAPARD, alongside organizational and regulatory measures involving market opening and trade exchange intensification, were crucial in this process (Kapusta, 2021). Pre-accession programs proved vital for building national institutions and the entire agricultural environment system necessary for functioning within EU agricultural policy (Wigier, 2019). The experience gained from implementing projects before 2004 also proved significant in conducting agricultural policy and supporting the sector after EU accession, particularly regarding effective absorption of financial resources from EU funds (Wilkin, 2014). Post-accession, there was accelerated investment in both agri-food processing and agriculture and rural areas.

The main objectives of agricultural development policy in Poland between 2004 and 2022 derived from strategies and policy instruments enshrined in EU law. These objectives and tools were subsequently adapted to national needs and detailed in successive strategies and programmes for agricultural and rural development. Throughout the two decades of national agriculture functioning within the CAP, the challenge was maintaining balance and coherence between development policy objectives relating to economic competitiveness and target values for environmental protection and social cohesion (Wigier, 2019).

Initially, two programs significantly impacted financial resource allocation in the sector alongside direct payments:

• the Sectoral Operational Program “Restructuring and modernization of the food sector and rural development” (SOP “Agriculture”) with approximately EUR 1.8 billion budget, and

• the Rural Development Plan 2004–2006 (RDP 2004–2006) with approximately EUR 3.5 billion budget, including EUR 2.8 billion from the EU.

Their implementation signified qualitative and quantitative change in supporting agricultural sector transformations across investment, social, and environmental processes. The main objective of these programs (comprising 21 measures plus technical assistance) was supporting structural changes in the agricultural sector (Drygas, 2022).

In the subsequent programming period, funds for structural, environmental, and social purposes in agriculture were allocated within an integrated plan through the Rural Development Programme 2007–2013 (RDP 2007–2013). Its budget totalled EUR 17.2 billion (with public funds reaching EUR 13.6 billion) allocated to 23 measures plus technical assistance (Drygas, 2022; Nurzyńska, 2016). This represented the highest support for agriculture and rural areas among all EU Member States at that time. However, approximately EUR 3 billion were spent on commitments from previous programs, including support for agriculture in less favored areas (LFA), afforestation, and structural pensions with predominantly social character (Nurzyńska, 2016). Farms investments and competitiveness improvement represented another important area for allocated funds. RDP 2007–2013 allocated relatively fewer financial resources to entrepreneurship development, living condition improvement, and social capital support in rural areas (Drygas, 2022).

The last program implemented during the first two decades of Poland's EU membership was RDP 2014–2020. The main objective of this program, comprising 25 measures plus technical assistance, was increasing agricultural competitiveness with greater consideration of environmental and climate dimensions than previously. Poland again received the largest funds directed towards agricultural and rural development among EU Member States (Nurzyńska, 2020). RDP 2014–2020 encompassed numerous support instruments, with agricultural investment support having the greatest financial significance (EUR 6.3 billion – 46% of program budget), followed by climate change mitigation and environmental protection (EUR 4.4 billion – 32%), and sustainable territorial development through rural economy and population support (EUR 2.2 billion – 16%) (Drygas, 2022). Financial resources for supporting innovation, improving farmers' knowledge and qualifications, and afforestation were not fully utilized during 2014–2023 and were transferred to achieve other program objectives.

After Poland's EU accession, Polish agriculture gained the most structural funds (support directed towards farms' modernization, income, and social objectives) among all Member States. By 2020, this transfer was valued at PLN 140 billion (Poczta, 2021). Research showed that agricultural and rural development program prioritized food economy development (31% of all expenditure) and social support for agriculture and rural population (29%). Approximately 19% of program funds were allocated to environmental protection and rural economy development (2% for technical assistance) (Wigier, 2019). With successive agricultural and rural development programs co-financed from EU CAP funds, a tendency towards increased allocation of financial resources for environmental purposes became apparent, limiting allocation to social policy instruments whilst maintaining relatively stable expenditure shares on agricultural development, processing, and other rural economy sectors (Wigier, 2019).

Research analyses demonstrated that Poland's EU accession and national agriculture's inclusion in Community agricultural policy represented fundamental change in operating conditions (Table 3). Demand for agricultural products and global agricultural production increased (Poczta, 2012; Poczta et al., 2009). A substantial new source of support for agricultural holding development emerged, enabling cessation of fixed asset decapitalization in the sector and its modernization (Poczta, 2020; Wigier, 2013a).

In the first twenty years post-accession, farmers' incomes increased significantly (even doubling initially), accompanied by increased labour productivity (Pawłowska, 2020; Płonka, 2021). Consequently, CAP transfers contributed to equalizing incomes between farmers and other social groups (Stępień et al., 2017; Zegar, 2023). Direct payments enabled farmers to finance household needs, current expenditure related to agricultural production (purchasing agricultural production inputs), and agricultural investments (Czubak & Sadowski, 2014; Poczta, 2012).

Determining investment support effectiveness in agricultural holdings proved difficult in analyzed studies due to problems separating subsidy impacts from other factors. However, analyses indicated that investment funds were typically utilized by large farms focused on market production, whose users aimed to develop their production (Poczta, 2020; Sass & Tabaczyński, 2020; Wigier, 2019). This deepened polarization of the entire farm population, as fixed asset consumption continued in the majority of small entities fulfilling non-productive functions (income supplementation, residential, hobby farming, food self-provision) (Golinowska, 2015; Wieliczko, 2014).

Direct payments simultaneously influenced rapid agricultural land price growth and resource capitalization. This phenomenon hindered land flow from non-commercial farms to relatively larger market-oriented ones (Nurzyńska, 2016; Wilkin, 2014). Subsidies also limited surplus labor outflow from farms to non-agricultural sectors (Zawalińska, 2011, 2019). One barrier to increasing land and labor resource transfer scale was that the established agricultural support system made small piece of agricultural land ownership profitable (favorable subsidy income to fiscal burden cost ratio) without requiring agricultural commercial production (Misiąg et al., 2020, 2023).

Foreign direct investment and EU funds contributed significantly to domestic farms and agri-food industry enterprise restructuring and modernization (Szczepaniak & Wigier, 2020). Two decades post-EU accession, the processing sector became the most modern in the EU. Through external investment fund inflows and integration with EU structures, Poland ranked seventh in the EU by export value (Szczepaniak & Wigier, 2020). This sector's high position was contributed by food industry entity price competitiveness in the common market, consisting primarily of lower labor costs. Foreign trade growth in agri-food products achieved through EU accession was one of two development factors for Polish agriculture, alongside CAP financial support (Baer-Nawrocka & Poczta, 2014).

Polish agriculture's participation in the single European market (SEM) represents one of the two most important benefits, alongside financial resource inflow for development, that EU integration brought to the sector. Including national agriculture in free trade exchange systems and worker and capital flows was often an undervalued benefit of EU functioning (Nurzyńska, 2018). This influenced increased demand for agricultural and food industry products from foreign recipients (increased agri-food exports) (Poczta, 2020). National agriculture was affected by creation and shift effects in foreign trade in agri-food products, which showed comparative advantages in the open European market and improved the overall balance of goods and services exchange abroad (Baer-Nawrocka & Poczta, 2014).

Despite ongoing changes and twenty years of Polish agri-food economy functioning in the single European market and within the CAP, national agricultural structure was still described in literature as suboptimal. The clear improvement in farming income situations after Poland's EU accession, alongside increased fixed asset investment scale (increased production potential), did not fundamentally translate into desired structural changes (Czyżewski et al., 2020). Payment and subsidy inflows did not eliminate basic developmental barriers of domestic agriculture: fragmented agrarian structure, employment surplus, and technological backwardness, which determined relatively low production factor productivity (Poczta, 2021; Wilkin, 2014). Nevertheless, post-accession there was slight area structure change and informal land concentration processes in commercial farms. The number and share of small farms (below 20 ha UAA), which constituted the dominant group, decreased, whilst the group of relatively larger units (above 20 ha UAA) increased (Kapusta, 2021). This process was activated through the CAP, as economic conditions and institutional possibilities were created for family farms segment development (Zegar, 2023). However, the pace of agrarian transformations in the country remained slow (Pyrgies, 2018; Sass & Tabaczyński, 2020; Zegar, 2023).

Literature indicates the need to support changes within sector production structures, particularly regarding improving relations between individual production factors: labor inputs and land and capital resources (Poczta, 2021). Transformations aimed at reducing people working in agriculture and restoring and expanding production assets of farms focused on commercial development and participation in agri-food market should be supported. Two decades post-EU accession, this segment constitutes 200–300 thousand farms. Agricultural policy and projected legal regulations should focus precisely on this market oriented farms, supporting agricultural land flow, fixed asset renewal processes, and investments in modern technologies that reduce agriculture's negative impact on environment and climate (reducing greenhouse gas emissions, mineral fertilizer, and plant protection product use, water consumption reduction) whilst creating environmental public goods (biodiversity and agricultural landscape).

The analysis of collected data and research results documented that EU membership and CAP impact on Polish agriculture was heterogeneous. Some economic, environmental, and social effects appearing over the analyzed two decades were surprising and difficult to predict. The CAP mechanisms, shaped largely by criteria and conditions for accessing direct payments, agri-environmental-climate or investment subsidies, and social benefits, depended on EU Member States and particularly political decisions. The choice between agricultural policy objectives spanning market competitiveness, social cohesion, and natural environment and climate, in conditions of a country just after systemic transformation with structural delays and capital deficit, was difficult and rather focused on mitigating market changes in agriculture rather than sector modernization (Orłowski, 2023; Wigier, 2019). Support and agricultural development policy during two decades of EU membership was a compromise between mentioned objectives, often standing in contradiction with each other. However, accession enabled financing agricultural business development and investment in numerous farms where production potential was significantly raised. Before Poland's EU accession, national agricultural policy did not provide such financially significant and broad-scope support, being limited to farmers' social security and domestic agricultural market protection (Wilkin, 2014).

Poland's EU accession meant stabilizing and introducing new quality to agricultural policy. Benefits that Polish agriculture derived during the first two decades of EU integration should not be reduced solely to financial dimensions. An equally important aspect of including Polish agriculture in the CAP was forming a new system of institutional solutions and public bodies functioning for this sector. This system encompassed both formal conditions for functioning and supporting farms (shaping support instruments and organizing support allocation) and strategic agricultural policy design (Nurzyńska, 2012). Through accession, a governance system was built serving national agriculture, created by entities responsible for planning and programming, coordination, control, monitoring, and advisory services for financial support expenditure for this sector, with ARMA playing the most important role (Drygas, 2022; Drygas & Nurzyńska, 2024; Nurzyńska, 2016). With EU accession, agricultural policy became a subject of planning and an element of the public policy system, translating into increased effectiveness and efficiency, but also stability (Wilkin, 2014; Zegar, 2023).

Two decades of Poland's EU membership contributed to significant social effects for rural populations, including people connected with farms. These included primarily quality of life improvements related not only to better financial situations but also to possibilities of using new or renovated technical infrastructure (e.g., road, water-sewage investments) and social infrastructure (e.g., rural community centers, small rural infrastructure, tourism) in rural areas. Since 2004, conditions were formed for strengthening and developing social capital in rural areas through functioning and support of local action groups (LAGs) and non-governmental organizations and initiatives. However, instruments relating to rural area social development in all three EU financial perspectives in which Poland participated had relatively lesser significance (Hałasiewicz, 2023).

Poland's EU membership impact on agriculture also had environmental-climate dimensions. From the beginning of inclusion, CAP mechanisms created possibilities for strengthening agricultural practices and activities in farms aimed at limiting their negative impact on natural environment. Direct payment and other CAP instrument use was linked to compliance with environmental protection and animal welfare standards, with additional practices creating environmental public goods being remunerated (Nurzyńska, 2012). Consequently, farmers' ecological awareness increased (Wilkin, 2014). CAP mechanisms had significant potential for adaptive practices and counteracting threats to water and biodiversity loss (e.g., agricultural land afforestation, natural habitat preservation, introduction of grassed and wooded landscape elements) (Borek, 2020). However, implementation of CAP instruments was also associated with unfavorable indirect effects in the form of using financial resources to increase plant production intensity (increased consumption of mineral fertilizers and plant protection products) (Kociszewski, 2018). Growing environmental-climate ambitions of EU agricultural policy were accompanied by increased administrative burdens for farmers and transaction costs for public administration (Litwiniuk, 2015; Wieliczko, 2010).

Despite favorable socio-economic changes, the income situation of Polish farms still differed negatively from average results recorded in the EU. Income from an average family farm in Poland constituted little more than one-third of corresponding income values of farms in France and Germany and more than half of the average EU farm (Płonka, 2021). Regardless, Poland's EU accession was a strong impulse for transformations within the agricultural sector and in rural areas. The first decade post-accession was described by Wilkin (2014) as the best in Polish agriculture history. The second decade of EU functioning was undoubtedly no less favorable (Chmieliński & Gorzelak, 2024).

Funkcjonowanie rolnictwa zależy od wielu czynników zewnętrznych, m.in. sytuacji gospodarczej, warunków przyrodniczo-klimatycznych i politycznych. W ciągu dwóch pierwszych dekad członkostwa Polski w UE i objęcia krajowego rolnictwa wspólną polityką rolną w kraju utrzymywał się wyraźny wzrost gospodarczy i sprzyjająca koniunktura. W latach 2004–2022 wartość PKB Polski w cenach bieżących zwiększyła się ponaddwukrotnie (o 226%), z 903 do 2945 mld PLN, a skumulowany przeciętny wzrost w tym okresie wyniósł 76%. Wzrost gospodarczy wspierały rosnący popyt wewnętrzny i konsumpcja krajowa (wykr. 1). Towarzyszył mu także napływ inwestycji zagranicznych, rozwój wymiany handlowej oraz wzrost produkcji w przedsiębiorstwach, wynikający zarówno ze zwiększającego się popytu krajowego, jak i zewnętrznego, dodatkowo wzmacnianego deprecjacją złotego wobec euro i dolara.

W tym samym czasie na rynku pracy panowało wyraźne ożywienie. Rósł popyt na pracę, czemu sprzyjała większa aktywność gospodarcza oraz spadek liczby osób w wieku produkcyjnym. Zjawisko to wynikało zarówno z emigracji zarobkowej (szczególnie widocznej wśród młodych ludzi w pierwszych latach po wejściu do UE), jak i ze starzenia się społeczeństwa. W efekcie stopa bezrobocia rejestrowanego spadła w latach 2004–2022 prawie czterokrotnie – z 19 do 5% – osiągając bardzo niski poziom.

Pierwszym latom członkostwa Polski w UE towarzyszył wysoki wzrost PKB, napędzany popytem inwestycyjnym, konsumpcyjnym i zagranicznym. Spowolnienie nastąpiło w okresie globalnego kryzysu finansowego (2008–2009) oraz w latach wychodzenia z niego (2010–2013) (Czyżewski i Matuszczak, 2014). Mniej korzystna koniunktura przełożyła się m.in. na spadek popytu wewnętrznego, wolniejszy wzrost dochodów realnych gospodarstw domowych oraz pogorszenie sytuacji na rynku pracy. Negatywne skutki globalnego spowolnienia zostały jednak częściowo złagodzone dzięki członkostwu w UE – przede wszystkim funkcjonowaniu na wspólnym rynku oraz wykorzystaniu środków z polityki spójności WPR.

W kolejnych latach tempo wzrostu PKB znacząco przyspieszyło, głównie dzięki rosnącemu eksportowi i popytowi krajowemu. Mniejszy wpływ miały inwestycje, których udział wyraźnie spadł. W latach 2014–2019 znacznie zmniejszyło się bezrobocie, a dochody realne gospodarstw domowych rosły. Okres dwóch pierwszych dekad członkostwa w UE zakończył kolejny kryzys gospodarczy – pandemia COVID-19, która przyniosła pierwszą od początku transformacji recesję, spadek aktywności gospodarczej i zatrudnienia, co przełożyło się na pogorszenie warunków życia ludności (wykr. 1). Łagodzenie skutków pandemii wymagało luźnej polityki fiskalnej oraz bezprecedensowych wydatków publicznych (tzw. tarcze antykryzysowe). W połączeniu ze skutkami sankcji nałożonych na Rosję po agresji na Ukrainę doprowadziło to do znacznego wzrostu cen towarów i usług, zakłóceń na rynku surowców energetycznych i produktów rolno-spożywczych (Misiąg i in., 2023).

W ciągu dwóch pierwszych dekad członkostwa Polski w UE zwykle sprzyjającej koniunkturze makroekonomicznej towarzyszyły wahania globalnej produkcji rolnej związane z cyklicznymi czynnikami rynkowymi i przyrodniczo-klimatycznymi. W latach 2004–2022 relacje cenowe dla sektora rolnego były niestabilne i częściej niekorzystne. Wskaźnik „nożyc cen”, czyli relacja cen produktów rolnych sprzedawanych do cen towarów i usług kupowanych na cele bieżącej produkcji rolniczej i inwestycji, pozostawał niestabilny i zwykle niekorzystny dla rolników (wykr. 2). Szczególnie trudne były lata kryzysu gospodarczego (2008–2009), okres 2012–2016 (stagnacja dochodów, znaczny spadek w 2014 r.) oraz lata 2018 i 2020 (początek pandemii COVID-19) (Kata i Leszczyńska, 2021).

Wyższe tempo wzrostu kosztów pracy i środków produkcji rolnej niż dynamika cen zbytu produktów rolnych sprawiało, że opłacalność produkcji rolnej często spadała (Ziętara i Mirkowska, 2023). W praktyce oznaczało to, że dochód parytetowy z prowadzenia działalności rolniczej można było osiągnąć w sytuacji sprzedaży odpowiednio dużego wolumenu produkcji, czyli na ogół w gospodarstwach o większej powierzchni użytków rolnych lub dużej skali chowu zwierząt. Na sytuację finansową wielu gospodarstw negatywnie wpływała też słabsza pozycja przetargowa wobec przetwórstwa i handlu, okresowo wysoka inflacja oraz zobowiązania wynikające z zadłużenia (Kata i Wosiek, 2023).

Wzrost gospodarczy, szczególnie dynamiczny w okresie członkostwa Polski w UE, a także rozwój sektora usług, przemysłu i handlu międzynarodowego, wiązał się zwykle ze wzrostem popytu, w tym także na produkty rolno-żywnościowe. Sprzyjało to proefektywnościowym zmianom w towarowym segmencie rolnictwa. Mimo to w pierwszych dwóch dekadach członkostwa Polski w UE znaczenie rolnictwa w gospodarce systematycznie malało, choć wciąż pozostawało bardzo istotne (Baer-Nawrocka i Poczta, 2022). Proces spadku roli rolnictwa w gospodarce (dezagraryzacja) postępował wraz ze wzrostem produktu globalnego, zasobów produkcyjnych i dochodów społecznych, co obserwowano wcześniej również w innych krajach rozwiniętych (Baer-Nawrocka i Poczta, 2016; Poczta, 2012). W latach 2002–2022, mimo wzrostu produkcji i nadwyżki ekonomicznej, udział rolnictwa zmniejszył się zarówno w produkcji globalnej (z 4,9 do 3,1%), jak i w PKB (z 4,0 do 2,2%) (wykr. 3). Wartości obserwowane pod koniec analizowanego, obrazujące skalę dezagraryzacji gospodarki, świadczyły o zachodzących w sektorze rolnym procesach rozwojowych. Należy jednak podkreślić, że następowały one w relatywnie mniejszej skali i wolniejszym tempie niż w pozostałych działach gospodarki (Baer-Nawrocka i Poczta, 2022).

W pierwszych dwóch dekadach członkostwa Polski w UE zmniejszył się udział rolnictwa w ogólnych nakładach inwestycyjnych (z 2,1 do 1,6%) oraz w wartości środków trwałych (z 8,2 do 3,9%), choć przez cały analizowany okres wskaźniki te pozostawały na względnie stabilnym poziomie (wykr. 3). Porównanie wartości obu wskaźników świadczy o tym, że w sektorze rolnym odnowa majątku trwałego następowała dwukrotnie wolniej niż w całej gospodarce (Baer-Nawrocka i Poczta, 2018). Jednocześnie reprodukcja majątku rolniczego była w dużej mierze możliwa dzięki napływowi środków finansowych dostępnych w ramach różnych instrumentów WPR.

Po akcesji Polski do UE następował proces selektywnej reprodukcji majątku trwałego. Inwestycje w środki trwałe podejmowano jedynie w niewielkiej części gospodarstw rolnych, głównie nastawionych na produkcję rynkową i rozwój działalności. Zakupu nowych maszyn i urządzeń dokonywano tam zazwyczaj przy wykorzystaniu funduszy zewnętrznych (kredyty, dotacje WPR). Równocześnie w całym sektorze postępowała dekapitalizacja budynków i budowli (Baer-Nawrocka i Poczta, 2016; Poczta, 2012). W zdecydowanej większości gospodarstw jedną z głównych barier odnowy wyposażenia w środki produkcji był brak środków finansowych oraz niewielkie znaczenie dochodotwórcze działalności rolniczej (Łopaciuk, 2011).

W latach 2004–2022 zmniejszył się udział osób pracujących w rolnictwie wśród wszystkich pracujących (z 17,9 do 8,8%). Zjawisko to było związane z likwidacją w tym okresie ponad 660 tys. gospodarstw rolnych oraz z ograniczeniem nakładów pracy w całym sektorze. Proces ten wspierało wprowadzanie nowoczesnych technologii produkcji. Jednocześnie ze względu na większą niż przed akcesją dostępność relatywnie lepiej płatnych i atrakcyjniejszych miejsc zatrudnienia (spadek bezrobocia) osoby pracujące dotąd w gospodarstwach podejmowały aktywność zawodową w branżach pozarolniczych, również z uwagi na szybszy wzrost wynagrodzeń w tych działach (Kwieciński i Zawalińska, 2019). Mimo to, na tle pozostałych krajów członkowskich, dwie dekady po rozszerzeniu UE odsetek aktywnych zawodowo w polskim rolnictwie pozostawał stosunkowo wysoki. Przerost zatrudnienia w sektorze w relacji do zasobów ziemi i kapitału skutkował niską przeciętną wydajnością pracy i kapitału, co przekładało się na relatywnie małą dochodowość pracy w krajowym rolnictwie (Baer-Nawrocka i Poczta, 2016).

Przeobrażenia w rolnictwie, stanowiące bazę surowcową dla przemysłu spożywczego, w istotnym stopniu warunkowały dynamiczne zmiany w tym segmencie gospodarki. W pierwszych dwóch dekadach członkostwa Polski w UE modernizujące się przetwórstwo (m.in. dzięki importowi zaawansowanych technologicznie środków produkcji) generowało popyt na surowce z gospodarstw rolnych i tworzyło dla nich silny bodziec rozwojowy (Ambroziak, 2021).

W efekcie włączenia polskich firm w funkcjonowanie jednolitego rynku europejskiego nastąpił znaczący wzrost wymiany handlowej z zagranicą, obejmujący również podmioty agrobiznesu. W latach 2004–2022 wartość eksportu ogółem zwiększyła się z 5 do 48 mld EUR, czyli niemal dziesięciokrotnie. W tym samym czasie import towarów rolno-spożywczych wzrósł ośmiokrotnie – z 4 do 32 mld EUR (KOWR, 2023). Oznacza to, że Polska przez niemal dwie dekady notowała rokrocznie dodatnie saldo obrotów handlowych artykułami rolno-spożywczymi, które zwiększyło się z blisko 1 mld w 2004 r. do prawie 16 mld w 2022 r. (KOWR, 2023). Dane z lat 2004–2020 pokazują, że zdecydowana większość wymiany handlowej (około 80%) produktami rolno-spożywczymi odbywała się z innymi państwami członkowskimi UE. Jednocześnie należy podkreślić, że w całym rozpatrywanym okresie w obrotach handlowych rósł udział produktów przemysłu spożywczego, a malał udział produktów rolnych (Baer-Nawrocka i Poczta, 2022).

W pierwszych dwóch dekadach członkostwa Polski w UE zmniejszył się rozmiar zasobów ziemi użytkowanej przez gospodarstwa rolne. Proces ten wiązał się przede wszystkim z ubytkiem gruntów rolnych na rzecz alternatywnego zagospodarowania ziemi, w tym działalności niezwiązanych z rolnictwem (np. inwestycje budowalne, infrastrukturalne), a także z procesami zadrzewienia i zalesienia. Jednocześnie w strukturze użytkowania gruntów wzrósł udział powierzchni zasiewów, pastwisk i upraw trwałych kosztem gruntów ugorowanych i pozostałych UR (Łączyński, 2023). Podkreśla się, że notowany po akcesji do UE wzrost produkcji rolnej w warunkach zmniejszenia areału gruntów użytkowanych rolniczo wynikał ze zwiększenia produktywności ziemi (wzrost intensywności gospodarowania) oraz poprawy wydajności zwierząt gospodarskich (Zegar, 2018).

Po przystąpieniu do UE odnotowano wyraźny spadek udziału gospodarstw z produkcją roślinno-zwierzęcą na rzecz zwiększenia odsetka gospodarstw prowadzących wyłącznie produkcję roślinną. W latach 2010–2020 udział gospodarstw rolnych specjalizujących się wyłącznie w produkcji roślinnej wzrósł z 39 do 56% (GUS, 2022). Jednocześnie zmniejszyła się powierzchnia zasiewów wszystkich najważniejszych roślin (głównie ziemniaków i buraków, w mniejszym stopniu zbóż), natomiast zwiększyła się powierzchnia zasiewów roślin oleistych oraz kukurydzy na ziarno i zielonkę. Zmiany te były rezultatem zarówno przekształceń popytu, jak i rozwoju technologii produkcji (Łączyński, 2023). Równolegle następował spadek liczby gospodarstw z chowem zwierząt, który jest bardziej pracochłonny i kapitałochłonny niż prowadzenie upraw roślinnych. W 2020 r. liczba takich gospodarstw wynosiła 581 tys. (44% ogółu), czyli o 37% mniej niż w 2010 r. (GUS, 2022). W analizowanym okresie zmniejszyło się pogłowie krów i trzody chlewnej (GUS, 2022). Mimo to produkcja zwierzęca utrzymywała się na stabilnym poziomie, co wynikało z koncentracji chowu (głównie drobiu i trzody) w większych gospodarstwach oraz ze wzrostu wydajności rzeźnej zwierząt (Zegar, 2018).

Po akcesji do UE nastąpiły również zmiany w liczebności i strukturze gospodarstw rolnych, świadczące o postępującym procesie koncentracji czynników produkcji, w szczególności ziemi rolniczej. Przeobrażenia te obejmowały różne aspekty struktury agrarnej, związane z powierzchnią UR, wielkością ekonomiczną i specjalizacją produkcji. Według danych Powszechnego Spisu Rolnego w latach 2002–2020 liczba gospodarstw rolnych (powyżej 1 ha UR) zmniejszyła się o 34%, z 1957 do 1292 tys., czyli o 665 tys. (wykr. 4 i 5). W tym samym okresie powierzchnia gruntów rolnych wykorzystywanych przez gospodarstwa spadła z 15,3 do 14,7 mln ha UR (spadek o 4,1%). Zjawisko to dotyczyło przede wszystkim mniejszych gospodarstw – w kategorii od 1 do 5 ha UR liczba gospodarstw zmniejszyła się najbardziej, tj. o 42,3% (o 485 tys.). W latach 2002– 2020 przybyło natomiast gospodarstw o powierzchni gruntów rolnych od 20 do 50 ha UR (o 10 tys.) oraz powyżej 50 ha UR (o 19 tys.). W efekcie w 2020 r. gospodarstw o powierzchni od 20 do 50 ha UR było 106 tys., a gospodarstw obejmujących powyżej 50 ha – 39 tysięcy.

Zmianom w liczebności poszczególnych grup obszarowych gospodarstw towarzyszyły przeobrażenia w strukturze użytkowania ziemi rolniczej. We wskazanym okresie zwiększyły się zasoby ziemi w gospodarstwach większych – o powierzchni powyżej 50 ha UR (o 336 tys. ha, tj. 7,2%) oraz od 20 do 50 ha UR (o 343 tys., tj. 12,2%) (wykr. 4 i 5). W 2020 r. gospodarstwa o powierzchni 20 ha i więcej użytkowały łącznie ponad 8,1 mln ha UR, czyli przeszło połowę wszystkich użytków rolnych w Polsce. Relatywnie największy spadek powierzchni UR dotyczył najmniejszych gospodarstw, w szczególności tych o powierzchni 1–5 ha (ubytek o 476 tys. ha, tj. 21,7%) oraz 5–10 ha (spadek o 455 tys. ha, tj. 18,2%).

Przytoczone dane dotyczące przeobrażeń w strukturze obszarowej i użytkowaniu ziemi potwierdzają, że w polskim rolnictwie zachodzi proces koncentracji zasobów ziemi. Coraz większy areał gruntów znajdował się w dyspozycji gospodarstw większych, z reguły towarowych i nastawionych na rozwój działalności rolniczej, które zapewniały znaczną część dochodów swoim użytkownikom. Niezależnie jednak od tych przekształceń, nadal ponad połowa ogółu gospodarstw należała do kategorii małych (do 5 ha UR), które dysponowały jedynie 12% ziemi rolniczej kraju. Na tle innych państw UE struktura obszarowa gospodarstw w Polsce pozostawała więc silnie rozdrobniona (Baer-Nawrocka i Poczta, 2020).

W latach 2002–2020 w polskim rolnictwie malało znaczenie relatywnie mniejszych gospodarstw, a rosła rola gospodarstw większych. Tendencja ta była widoczna w strukturze gospodarstw według powierzchni użytkowanych gruntów rolnych (tab. 1). W analizowanym okresie zmniejszył się odsetek bardzo małych gospodarstw, liczących od 1 do 5 ha, z 58,6 do 51,2% (spadek o 7,4 pkt proc.), a także zmalał udział ziemi rolnej w dyspozycji tej grupy – z 14,3 do 11,7% (spadek o 2,6 pkt proc.).

W latach 2002–2020 odnotowano przyrost udziału gospodarstw relatywnie większych obszarowo, tj. o powierzchni od 20 do 50 ha oraz powyżej 50 ha UR. Udział pierwszej z wymienionych grup zwiększył się najbardziej, z 4,9 do 8,2% (o 3,3 pkt proc.). Z kolei odsetek gospodarstw powyżej 50 ha UR wzrósł z 1 do 3% (o 2 pkt proc.). W obu przypadkach powiększył się także areał wykorzystywanej ziemi rolniczej – w gospodarstwach o powierzchni od 20 do 50 ha z 18,4 do 21,5%, a w gospodarstwach powyżej 50 ha z 30,7 do 34,3%. W konsekwencji w 2020 r. w grupie gospodarstw większych (powyżej 20 ha UR) znajdowała się już ponad połowa powierzchni gruntów rolnych. Należy przypuszczać, że rzeczywisty areał użytkowany w tej grupie był jeszcze większy ze względu na powszechne w krajowym rolnictwie nierejestrowane dzierżawy ziemi (Pyrgies, 2018).

Stosunkowo większe tempo przeobrażeń obserwowano w strukturze gospodarstw według wielkości ekonomicznej (Zegar, 2023). W latach 2010–2020 istotnie zmniejszyła się liczebność (o 112 tys.) oraz udział (o 3,8 pkt proc.) gospodarstw o wielkości ekonomicznej do 2 tys. EUR standardowej produkcji (SO) (tab. 2). Mimo tego w 2020 r. gospodarstwa najmniejsze nadal stanowiły ponad jedną czwartą ogółu.

W drugiej dekadzie członkostwa Polski w UE powiększyła się grupa gospodarstw o wielkości ekonomicznej 25–50 tys., 50–100 tys. oraz 100 tys. EUR SO i więcej. Łącznie liczyła ona 202 tys. gospodarstw rolnych (15,6% ogółu), a w jej dyspozycji pozostawało ponad 9 mln ha UR (dwie trzecie ogółu) (GUS, 2025). Warto jednak zaznaczyć, że według danych Polskiego FADN dochód porównywalny z przeciętnym wynagrodzeniem w gospodarce uzyskiwano w gospodarstwach o wielkości ekonomicznej powyżej 25 tys. EUR SO.

W pierwszych dwóch dekadach członkostwa w UE Polska korzystała ze środków finansowych dostępnych w trzech okresach unijnego planowania budżetowego. Spośród instrumentów WPR największe znaczenie miały płatności bezpośrednie. Jak podkreślają Czyżewski i in. (2010), skala transferów w tej formie sprawiła, że rolnicy stali się grupą społeczno-zawodową, która stosunkowo najbardziej zyskała na integracji europejskiej, będąc największym beneficjentem netto rozszerzenia.

Wraz z kolejnymi okresami programowania zmieniały się proporcje w alokacji funduszy. Początkowo środki kierowane na płatności bezpośrednie i rozwój rolnictwa oraz obszarów wiejskich (tzw. II filar WPR) były względnie zrównoważone, z czasem jednak rosła rola dopłat bezpośrednich (Nurzyńska, 2018). Ich wypłata przyczyniła się do znaczącego wzrostu dochodów rolników i objęła zdecydowaną większość gospodarstw w kraju. W miarę kolejnych reform dopłaty, obok funkcji stabilizatora dochodów, zaczęły odgrywać także istotną rolę w polityce środowiskowo-klimatycznej UE. Służyły one m.in. wspieraniu wytwarzania dóbr publicznych w rolnictwie, rekompensowaniu dodatkowych kosztów i utraconych dochodów związanych z ochroną środowiska oraz ograniczaniu negatywnego wpływu działalności rolniczej na przyrodę (Wrzaszcz, 2023). Stopniowo coraz większe znaczenie w systemie wsparcia przypisywano celom środowiskowym, klimatycznym i społecznym (zazielenienie WPR, odmłodzenie sektora rolnego), a także oraz kształtowaniu szczegółowych rozwiązań krajowych w ramach wspólnej polityki (Wąs i in., 2018).

Analiza danych Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR, 2023) wskazuje, że wsparcie bezpośrednie w Polsce miało duży zasięg i znacząco wpływało zarówno na stabilizację dochodów rolniczych, jak i realizację zadań środowiskowych. Od akcesji do końca 2022 r. zrealizowano płatności obszarowe na kwotę niespełna 240 mld PLN. W rozpatrywanym okresie wielkość całkowitego unijnego wsparcia dochodowego w formie dopłat obszarowych, początkowo uzupełnianego ze środków budżetu krajowego w ramach płatności uzupełniających, systematycznie rosła – z 6,3 mld PLN w 2004 r. do niespełna 16,9 mld PLN w 2022 r., co oznacza wzrost o 166%.

Równocześnie zmalała liczba beneficjentów (z 1388 tys. w 2004 r. do 1253 tys. w 2022 r., tj. o niespełna 10%). W rezultacie przeciętna kwota dopłat przypadająca na jedno gospodarstwo wzrosła prawie trzykrotnie – z 4,6 tys. PLN w 2004 r. do 13,5 tys. PLN w 2022 roku. Niewielki spadek liczby beneficjentów wskazuje jednak na brak istotnych przemian agrarnych w kraju (Nurzyńska, 2020). Dopłaty wykorzystywano na różne cele: zakup nawozów, paliwa, maszyn rolniczych, a także na potrzeby konsumpcyjne, remonty czy edukację. Skłonność do inwestowania rosła wraz z wielkością gospodarstwa (Sadowski i Antczak, 2012; TNS OBOP, 2011).

Wsparcie rolnictwa w Polsce ze środków UE i budowa systemu instytucjonalnego umożliwiającego objęcie sektora WPR rozpoczęły się jeszcze przed formalną datą akcesji. Istotne znaczenie miały w tym kontekście programy PHARE oraz SAPARD, a także działania organizacyjne i regulacyjne, obejmujące m.in. otwarcie rynków i zwiększenie wymiany handlowej (Kapusta, 2021). Programy przedakcesyjne okazały się kluczowe dla budowania krajowych instytucji i całego systemu wsparcia rolnictwa, niezbędnego do funkcjonowania w ramach wspólnej polityki rolnej (Wigier, 2019). Doświadczenia zdobyte przy realizacji projektów przed 2004 r. okazały się również istotne po przystąpieniu Polski do UE, zwłaszcza w zakresie skutecznej absorbcji środków unijnych (Wilkin, 2014). Po akcesji przyspieszyło tempo inwestycji nie tylko w przetwórstwie rolno-spożywczym, ale także w samym rolnictwie i na obszarach wiejskich.

Realizowane w latach 2004–2022 cele polityki rozwoju rolnictwa w Polsce wynikały ze strategii i instrumentów zapisanych w prawie UE. Cele te były następnie dostosowywane do krajowych potrzeb i uszczegóławiane w kolejnych strategiach oraz programach rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich. W analizowanym okresie dwudziestu lat wyzwaniem było zachowanie równowagi między celami polityki rozwoju sektora w zakresie konkurencyjności ekonomicznej a wartościami docelowymi w obszarze ochrony środowiska i spójności społecznej (Wigier, 2019).

W początkowym etapie funkcjonowania polskiego rolnictwa w UE realizowano dwa programy, które obok płatności bezpośrednich znacząco większały alokację środków finansowych w sektorze. Były to:

• Sektorowy Program Operacyjny „Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich” (SPO „Rolnictwo”) – budżet około 1,8 mld EUR;

• Plan Rozwoju Obszarów Wiejskich 2004–2006 (PROW 2004–2006) – budżet około 3,5 mld EUR, w tym 2,8 mld z UE.

Realizacja tych programów oznaczała zarówno jakościową, jak i ilościową zmianę w procesach inwestycyjnych, społecznych i środowiskowych w sektorze rolnym. Głównym celem obu programów (obejmujących łącznie 21 działań oraz wsparcie techniczne) było wspieranie zmian strukturalnych w rolnictwie (Drygas, 2022).

W kolejnym okresie środki WPR na cele strukturalne, środowiskowe i społeczne w rolnictwie były alokowane w ramach zintegrowanego planu, czyli Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007–2013 (PROW 2007–2013). Budżet programu wyniósł 17,2 mld EUR, z czego środki publiczne stanowiły 13,6 mld EUR, alokowane na 23 działania oraz pomoc techniczną (Drygas, 2022; Nurzyńska, 2016). Wartość ta oznaczała najwyższe wówczas wsparcie rolnictwa i obszarów wiejskich wśród wszystkich państw członkowskich UE. Należy zaznaczyć, że około 3 mld EUR przeznaczono na zobowiązania wynikające z wcześniejszych programów, m.in. wsparcie rolnictwa na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW), zalesienia oraz renty strukturalne, które miały charakter socjalny (Nurzyńska, 2016). Istotnym obszarem były także inwestycje w gospodarstwa rolne i poprawę ich konkurencyjności, natomiast w mniejszym zakresie PROW 2007–2013 wspierał rozwój przedsiębiorczości, poprawę warunków życia oraz kapitał społeczny na obszarach wiejskich (Drygas, 2022).

Ostatnim programem w pierwszych dwóch dekadach członkostwa Polski w UE był PROW 2014– 2020. Głównym celem było zwiększenie konkurencyjności rolnictwa, przy większym niż dotychczas uwzględnieniem aspektu środowiskowo-klimatycznego. Polska ponownie otrzymała największe fundusze spośród krajów UE na rozwój rolnictwa i obszarów wiejskich (Nurzyńska, 2020). PROW 2014–2020 obejmował 25 działań oraz pomoc techniczną, z czego największe znaczenie finansowe miało wspieranie inwestycji rolniczych – 6,3 mld EUR (46% budżetu programu), łagodzenie zmian klimatycznych i ochronę środowiska przyrodniczego – 4,4 mld EUR (32%), a w mniejszym zakresie zrównoważony rozwój terytorialny i wsparcie gospodarki oraz ludności wiejskiej – 2,2 mld EUR (16%) (Drygas, 2022). Środki przeznaczone na innowacyjność, poprawę wiedzy i kwalifikacji rolników oraz zalesianie nie zostały w pełni wykorzystane w latach 2014–2023 i przesunięto je na realizację innych celów programu.

Podsumowując, po przystąpieniu Polski do UE rolnictwo uzyskało największe środki strukturalne (ukierunkowane na modernizację, dochody i cele społeczne) spośród wszystkich państw członkowskich. Do 2020 r. wartość tych transferów szacowano na 140 mld PLN (Poczta, 2021). Priorytetem programów było wsparcie rozwoju gospodarki żywnościowej (31% wydatków) oraz wsparcie społeczne rolnictwa i ludności wiejskiej (29%). Na ochronę środowiska i rozwój gospodarki wiejskiej przeznaczono około 19% środków, a 2% stanowiła pomoc techniczna (Wigier, 2019). W kolejnych programach uwidaczniała się tendencja do zwiększania alokacji środków na cele środowiskowe i ograniczania wydatków socjalnych, przy utrzymaniu stabilnego udziału środków na rozwój rolnictwa, przetwórstwa i innych sektorów gospodarki wiejskiej (Wigier, 2019).

Analizy dotychczasowych badań wskazują, że przystąpienie Polski do UE i włączenie krajowego rolnictwa we wspólnotową politykę rolną oznaczało zasadniczą zmianę warunków funkcjonowania sektora (tab. 3). Zwiększył się popyt na produkty rolne i produkcja globalna rolnictwa (Poczta, 2012; Poczta i in., 2009). Pojawiło się nowe, duże źródło wsparcia dla gospodarstw rolnych, co umożliwiło zahamowanie dekapitalizacji majątku trwałego oraz jego unowocześnienie (Poczta, 2020; Wigier, 2013a).

W pierwszych dwudziestu latach akcesji dochody rolników znacząco wzrosły – w początkowym okresie nawet się podwoiły – a równocześnie zwiększyła się wydajność pracy (Pawłowska, 2020; Płonka, 2021). Transfery z WPR przyczyniły się również do wyrównania dochodów rolników względem innych grup społecznych (Stępień i in., 2017; Zegar, 2023). Płatności bezpośrednie umożliwiły gospodarstwom rolnym finansowanie bieżących potrzeb produkcyjnych (zakup środków do produkcji rolnej) oraz realizację inwestycji rolniczych (Czubak i Sadowski, 2014; Poczta, 2012).

Określenie efektywności tych inwestycji bywało jednak trudne ze względu na problem oddzielenia wpływu dotacji od innych czynników. Analizy wskazują, że ze środków inwestycyjnych korzystały przede wszystkim duże gospodarstwa ukierunkowane na produkcję rynkową, których użytkownicy dążyli do rozwoju działalności (Poczta, 2020; Sass i Tabaczyński, 2020; Wigier, 2019). W rezultacie pogłębiało się zróżnicowanie (polaryzacja) całej zbiorowości gospodarstw, ponieważ w większości gospodarstw pełniących funkcje pozaprodukcyjne (uzupełnienie dochodów, siedlisko, hobby, samozaopatrzenie w żywność) następowało zużycie majątku trwałego (Golinowska, 2015; Wieliczko, 2014) (tab. 3).

Równocześnie płatności bezpośrednie wpływały na szybki wzrost cen ziemi rolniczej i jej kapitalizację, co utrudniało przepływ gruntów z gospodarstw nietowarowych do większych gospodarstw rynkowych (Nurzyńska, 2016; Wilkin, 2014). Dopłaty ograniczały także odpływ nadwyżkowej siły roboczej z gospodarstw rolnych do sektorów pozarolniczych (Zawalińska, 2011, 2019). Jedną z barier zwiększenia skali transferu zasobów ziemi i pracy z gospodarstw socjalnych było to, że w istniejącym systemie wsparcia rolnictwa opłacalne było posiadanie małego gospodarstwa rolnego (korzystna relacja przychodów z dopłat do kosztów fiskalnych), bez konieczności prowadzenia aktywnej działalności rolniczej (Misiąg i in., 2020, 2023).

Do restrukturyzacji i unowocześnienia krajowych gospodarstw rolnych oraz przedsiębiorstw przemysłu rolno-spożywczego znacząco przyczyniły się bezpośrednie inwestycje zagraniczne i fundusze unijne (Szczepaniak i Wigier, 2020). Po dwóch dekadach członkostwa w UE polski sektor przetwórczy należy do najnowocześniejszych w Europie. Dzięki napływowi funduszy zewnętrznych na inwestycje oraz integracji ze strukturami unijnymi Polska znalazła się na siódmym miejscu w UE pod względem wartości eksportu (Szczepaniak i Wigier, 2020). Do wysokiej pozycji tego sektora przyczyniła się konkurencyjność cenowa przedsiębiorstw przemysłu spożywczego, wynikająca przede wszystkim z niższych kosztów pracy. Wzrost handlu zagranicznego produktami rolno-spożywczymi, osiągnięty dzięki przystąpieniu do UE, był – obok wsparcia finansowego WPR – jednym z czynników rozwoju polskiego rolnictwa (Baer-Nawrocka i Poczta, 2014).

Uczestnictwo polskiego rolnictwa w jednolitym rynku europejskim, obok napływu środków finansowych na jego rozwój, należy do najważniejszych korzyści integracji z UE (tab. 3). Włącznie sektora w system swobodnej wymiany handlowej oraz przepływu pracowników i kapitału stanowiło często niedocenianą korzyść członkostwa (Nurzyńska, 2018). Umożliwiło to zwiększenie popytu na produkty rolnictwa i przemysłu spożywczego ze strony odbiorców zagranicznych (wzrost eksportu rolno-spożywczego) (Poczta, 2020). Na polskie rolnictwo oddziaływał także efekt kreacji i przesunięcia w handlu zagranicznym produktami rolno-spożywczymi, które wykazywały przewagi komparatywne na rynku unijnym i poprawiały bilans wymiany towarów i usług z zagranicą (Baer-Nawrocka i Poczta, 2014).

Pomimo korzystnych zmian struktura krajowego rolnictwa wciąż była określana w literaturze jako wadliwa (tab. 3). Wyraźna poprawa sytuacji dochodowej gospodarstw rolnych po przystąpieniu do UE, a także wzrost inwestycji w środki trwałe (zwiększenie potencjału produkcyjnego) nie przełożyły się na głębokie zmiany w tym zakresie (Czyżewski i in., 2020). Napływ płatności i dotacji nie zniwelował podstawowych barier rozwojowych, takich jak rozdrobniona struktura agrarna, przerost zatrudnienia oraz zapóźnienia technologiczne, które ograniczały produktywność czynników produkcji (Poczta, 2021; Wilkin, 2014). Następowała jedynie stopniowa zmiana struktury obszarowej oraz nieformalny proces koncentracji ziemi w gospodarstwach towarowych. Zmniejszył się udział dominującej grupy drobnych gospodarstw (poniżej 20 ha UR), a powiększył odsetek gospodarstw relatywnie większych (powyżej 20 ha UR) (Kapusta, 2021). Proces ten przyspieszyła WPR, która stworzyła warunki ekonomiczne i instytucjonalne do rozwoju gospodarstw rodzinnych typu farmerskiego (Zegar, 2023). Jednak tempo przemian agrarnych w Polsce pozostawało powolne (Pyrgies, 2018; Sass i Tabaczyński, 2020; Zegar, 2023).

W literaturze podkreśla się potrzebę wspierania zmian w strukturze wytwórczej sektora, zwłaszcza poprawy relacji pomiędzy poszczególnymi czynnikami produkcji, tj. nakładami pracy a zasobami ziemi i kapitału (Poczta, 2021). Wsparcie powinno sprzyjać ograniczaniu liczby osób pracujących w rolnictwie, odnawianiu i powiększaniu majątku produkcyjnego gospodarstw nastawionych na rozwój, a także ich aktywności na rynkach rolno-żywnościowych. Po dwóch dekadach członkostwa w UE ten segment krajowego rolnictwa obejmuje 200–300 tys. gospodarstw. Polityka rolna i projektowane regulacje prawne powinny koncentrować się właśnie na tej grupie, wspierając przepływ ziemi, odnowę majątku trwałego oraz inwestycje w nowoczesne technologie, które ograniczają negatywny wpływ rolnictwa na klimat i środowisko (m.in. redukcję emisji gazów cieplarnianych, stosowania nawozów mineralnych i środków ochrony roślin, ograniczanie zużycia wody), a równocześnie sprzyjają tworzeniu dóbr publicznych, takich jak bioróżnorodność czy krajobraz rolniczy.

Analiza zebranych danych i wyników badań wskazuje, że oddziaływanie członkostwa w UE i WPR na polskie rolnictwo było zróżnicowane. Część efektów ekonomicznych, środowiskowych i społecznych, które ujawniły się w ciągu dwóch analizowanych dekad, okazała się trudna do przewidzenia. Należy zauważyć, że instrumentarium WPR – obejmujące kryteria i warunki dostępu do płatności bezpośrednich, dotacji środowiskowych, inwestycyjnych i socjalnych – w dużej mierze zależało od decyzji politycznych państwa członkowskiego. Wybór między celami polityki rolnej, rozpiętymi pomiędzy konkurencyjnością rynkową, spójnością społeczną a ochroną środowiska i klimatu, w warunkach kraju po transformacji systemowej, z deficytem kapitału i zapóźnieniami strukturalnymi, był trudny. Polityka wsparcia była w dużej mierze nastawiona na łagodzenie skutków zmian rynkowych, a w mniejszym stopniu na modernizację sektora (Orłowski, 2023; Wigier, 2019). Przez dwie dekady członkostwa polityka rolna stanowiła kompromis pomiędzy nierzadko sprzecznymi celami. Jednocześnie akcesja umożliwiła finansowanie działalności rolniczej oraz inwestycji w licznej grupie gospodarstw, w których znacząco wzrósł potencjał produkcyjny. Przed wejściem do UE krajowa polityka rolna nie oferowała tak szerokiego i silnego wsparcia finansowego, koncentrując się głównie na zabezpieczeniu społecznym rolników oraz ochronie wewnętrznego rynku rolnego (Wilkin, 2014).

Podkreśla się również, że akcesja ustabilizowała i nadała nową jakość polityce rolnej. Korzyści, jakie osiągnęło polskie rolnictwo w ciągu pierwszych dwóch dekad integracji z UE, nie ograniczają się wyłącznie do wymiaru finansowego. Ważnym efektem było ukształtowanie nowego systemu rozwiązań instytucjonalnych i organów publicznych działających na rzecz sektora. Obejmował on zarówno projektowanie instrumentów pomocowych i organizację ich przyznawania, jak i planowanie strategiczne polityki rolnej (Nurzyńska, 2012). Dzięki akcesji powstał system instytucji odpowiedzialnych za programowanie, koordynację, kontrolę, monitorowanie i doradztwo przy wydatkowaniu środków finansowych, w którym kluczową rolę odegrała ARiMR (Drygas, 2022; Drygas i Nurzyńska, 2024; Nurzyńska, 2016). Polityka rolna stała się elementem systemu polityki publicznej, co przełożyło się na większą skuteczność, efektywność i stabilność (Wilkin, 2014; Zegar, 2023).

Członkostwo Polski w UE wywołało także istotne efekty społeczne dla ludności wiejskiej, w tym osób związanych z gospodarstwami rolnymi. Poprawiła się jakość życia, wynikająca nie tylko z lepszej sytuacji finansowej, lecz także z dostępu do nowej lub zmodernizowanej infrastruktury technicznej (np. drogowej, wodno-kanalizacyjnej) i społecznej (np. świetlice wiejskie, infrastruktura turystyczna). Od 2004 r. rozwijały się także warunki do wzmacniania kapitału społecznego poprzez funkcjonowanie i wsparcie lokalnych grup działania (LGD) oraz organizacji i inicjatyw pozarządowych. W literaturze podkreśla się jednak, że instrumentarium wspierające rozwój społeczny obszarów wiejskich we wszystkich trzech perspektywach finansowych UE miało relatywnie mniejsze znaczenie (Hałasiewicz, 2023).

Członkostwo w UE wywarło również istotny wpływ środowiskowo-klimatyczny. Od początku funkcjonowania mechanizmów WPR w Polsce wprowadzono możliwość wspierania praktyk rolniczych ograniczających negatywny wpływ na środowisko (tab. 3). Otrzymywanie płatności bezpośrednich oraz innych form wsparcia powiązano z przestrzeganiem norm ochrony środowiska i dobrostanu zwierząt, a dodatkowe działania proekologiczne były wynagradzane. (Nurzyńska, 2012). W efekcie wzrosła świadomość ekologiczna rolników (Wilkin, 2014). Instrumenty WPR sprzyjały praktykom adaptacyjnym, takim jak zalesianie gruntów, ochrona siedlisk naturalnych czy wprowadzanie zadarnionych i zadrzewionych elementów krajobrazu (Borek, 2020). Jednocześnie jednak środki WPR były wykorzystywane do intensywności produkcji, co prowadziło do wzrostu zużycia nawozów mineralnych i środków ochrony roślin (Kociszewski, 2018). Rosnącym ambicjom środowiskowym unijnej polityki rolnej towarzyszył wzrost obciążeń administracyjnych dla rolników oraz kosztów transakcyjnych dla administracji publicznej (Litwiniuk, 2015; Wieliczko, 2010).

Pomimo korzystnych zmian społeczno-ekonomicznych sytuacja dochodowa polskich gospodarstw rolnych nadal pozostawała gorsza niż w większości krajów UE. Dochód przeciętnego gospodarstwa rodzinnego w Polsce stanowił niewiele ponad jedną trzecią poziomu dochodów gospodarstw we Francji i w Niemczech oraz nieco ponad połowę średniej unijnej (Płonka, 2021). Mimo to akcesja była silnym impulsem przeobrażeń w sektorze rolnym i na obszarach wiejskich. Pierwszą dekadę po przystąpieniu do UE Wilkin (2014) określił jako najlepszą w historii polskiego rolnictwa. Drugie dziesięć lat członkostwa było również korzystne (Chmieliński i Gorzelak, 2024).