References
- Parasar P, Ozcan P, Terry KL. Endometriosis: epidemiology, diagnosis and clinical management. Curr Obstet Gynecol Rep. 2017;6(1):34-41; DOI:10.1007/s13669-017-0187-1.
- Carter JE. Combined hysteroscopic and laparoscopic findings in patients with chronic pelvic pain. J Am Assoc Gynecol Laparosc. 1994;2(1):43-7; DOI:10.1016/s1074-3804(05)80830-8.
- Adamson GD, Kennedy S, Hummelshoj L. Creating solutions in endometriosis: global collaboration through the World Endometriosis Research Foundation. J Endometr Pelvic Pain Disord. 2018;2(1):3-6; DOI:10.1177/228402651000200102.
- Eskenazi B, Warner ML. Epidemiology of endometriosis. Obstet Gynecol Clin North Am. 1997;24(2):235-58; DOI:10.1016/S0889-8545(05)70302-8.
- Tsamantioti ES, Mahdy H. Endometriosis [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 [cited 2024 May 05]. 10 p. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK567777/.
- Takeuchi M, Matsuzaki K, Uehara H, Nishitani H. Malignant transformation of pelvic endometriosis: MR imaging findings and pathologic correlation. Radiographics. 2006;26(2):407-17; DOI:10.1148/rg.262055041.
- Meggyesy M, Friese M, Gottschalk J, Kehler U. Case report of cerebellar endometriosis. J Neurol Surg A Cent Eur Neurosurg. 2020;81(4):372-6; DOI:10.1055/s-0040-1701622.
- Sharma A, Apostol R. Cutaneous endometriosis [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 [cited 2024 May 05]. 5 p. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK560918/.
- Cousins FL, McKinnon BD, Mortlock S, Fitzgerald HC, Zhang C, Montgomery GW, Gargett CE. New concepts on the etiology of endometriosis. J Obstet Gynaecol Res. 2023;49(4):1090-105; DOI:10.1111/jog.15549.
- Adamson D. Minimal to mild endometriosis: 4 treatment options. OBG Management. 2004;16(5):46-58.
- Basta A, Brucka A, Gorski J, Kotarski J, Kulig B, Oszukowski P, Poreba R, Radowicki S, Radwan J, Sikora J, Skret A, Skrzypczak J, Szyllo K. Stanowisko Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczące diagnostyki i metod leczenia endometriozy. Ginekol Pol. 2012;83:871-6.
- Szyłło K. Scenariusz wywiadu w kierunku endometriozy. Ginekol Perinatol Prakt. 2016;1(1):34-7.
- Nnoaham KE, Hummelshoj L, Webster P, D’Hooghe T, De Cicco Nardone F, De Cicco Nardone C, Jenkinson C, Kennedy SH, Zondervan KT. Impact of endometriosis on quality of life and work productivity: a multicenter study across ten countries. Fertil Steril. 2011;96(2):366-73; DOI:10.1016/j.fertnstert.2011.05.090.
- Frayne J, Milroy T, Simonis M, Lam A. Challenges in diagnosing and managing endometriosis in general practice: a Western Australian qualitative study. Aust J Gen Pract. 2023;52(8):547-55; DOI:10.31128/AJGP-10-22-6579.
- Ye H, Tian Y, Yu X, Li L, Hou M. Association between pelvic inflammatory disease and risk of endometriosis: a systematic review and meta-analysis. J Womens Health (Larchmt). 2024;33(1):73-9; DOI:10.1089/jwh.2023.0300.
- Ochoa Bernal MA, Fazleabas AT. The known, the unknown and the future of the pathophysiology of endometriosis. Int J Mol Sci. 2024;25(11):5815; DOI:10.3390/ijms25115815.
- Wyderka MI, Zalewska D, Szeląg E. Endometrioza a jakość życia. Piel Pol. 2011;4(42):199-206.
- Allaire C, Bedaiwy MA, Yong PJ. Diagnosis and management of endometriosis. CMAJ. 2023;195(10):E363-71; DOI: 10.1503/cmaj.220637.
- Kvaskoff M, Mu F, Terry KL, Harris HR, Poole EM, Farland L, Missmer SA. Endometriosis: a high-risk population for major chronic diseases? Hum Reprod Update. 2015;21(4):500-16; DOI:10.1093/humupd/dmv013.
- Bulun SE, Yilmaz BD, Sison C, Miyazaki K, Bernardi L, Liu S, Kohlmeier A, Yin P, Milad M, JianJun, Wei J. Endometriosis. Endocrine Reviews. 2019;40(4):1048-79; DOI:10.1210/er.2018-00242.
- Silberstein SD, Merriam GR. Physiology of the menstrual cycle. Cephalal gia. 2000;20(3):148-54; DOI:10.1046/j.1468-2982.2000.00034.x.
- Dobrzyń K, Kowalik MK. Molekularny mechanizm działania progesteronu w żeńskim układzie rozrodczym. Postepy Biochem. 2022;68(3):336-43; DOI:10.18388/pb.2021_458.
- Tomac J, Cekinowić D, Arapowić J. Biology of the corpus luteum. Period biol. 2011;113(1):43-9.
- Azeez JM, Susmi R, Remadevi V, Ravindran V, Sujatha AS, Ayswarya RNS, Sreeja S. New insights into the functions of progesterone receptor (PR) isoforms and progesterone signaling. Am J Cancer Res. 2021;11(11):5214-32.
- Zielniok K, Gajewska M, Motyl T. Molekularne aspekty działania 17β-estradiolu i progesteronu w komórkowych szlakach sygnałowych. Postepy Hig Med Dosw. 2014;68:777-792; DOI:10.5604/17322693.1108390.
- Patel B, Elguero S, Thakore S, Dahoud W, Bedaiwy M, Mesiano S. Role of nuclear progesterone receptor isoforms in uterine pathophysiology. Hum Reprod Update. 2015;21(2):155-73; DOI:10.1093/humupd/dmu056.
- Peluso JJ. Multiplicity of progesterone’s actions and receptors in the mammalian ovary. Biol Reprod. 2006;75(1):2-8; DOI:10.1095/biolreprod.105.049924.
- Niezgoda M. Ocena ekspresji chromograniny A oraz receptoró w estrogenowych i progesteronowych w endometrium pacjentek z nowotworem trzonu macicy [dissertation]. Białystok: Uniwersytet Medyczny w Białymstoku; 2020.
- Reis FM, Coutinho LM, Vannuccini S, Batteux F, Chapron C, Petraglia F. Progesterone receptor ligands for the treatment of endometriosis: the mechanisms behind therapeutic success and failure. Hum Reprod Update. 2020;26(4):565-85; DOI:10.1093/humupd/dmaa009.
- Kim JJ, Kurita T, Bulun SE. Progesterone action in endometrial cancer, endometriosis, uterine fibroids, and breast cancer. Endocr Rev. 2013;34(1):130-62; DOI:10.1210/er.2012-1043.
- Donnez J, Dolmans MM. Endometriosis and medical therapy: from progestogens to progesterone resistance to GNRH antagonists: a review. J. Clin. Med. 2021;10(5):1085; DOI:10.3390/jcm10051085.
- Vannuccini S, Clemenza S, Rossi M, Petraglia F. Hormonal treatments for endometriosis: the endocrine background. Rev Endocr Metab Disord. 2022;23(3):333-55; DOI:10.1007/s11154-021-09666-w.
- Tariverdian N, Theoharides TC, Siedentopf F, Gutiérrez G, Jeschke U, Rabinovich GA, Blois SM, Arck PC. Neuroendocrine-immune disequilibrium and endometriosis: An interdisciplinary approach. Semin Immunopathol. 2007;29:193-210; DOI:10.1007/s00281-007-0077-0.
- Choi JY, Jo MW, Lee EY, Hwang SS, Choi DS. Aberrant PTEN expression in response to progesterone reduces endometriotic stromal cell apoptosis. Reproduction. 2017;153(1):11-21; DOI:10.1530/REP-16-0322.
- Yu K, Huang ZY, Xu XL, Li J, Fu XW, Deng SL. Estrogen receptor function: impact on the human endometrium. Front Endocrinol. 2022;13:827724; DOI:10.3389/fendo.2022.827724.
- Maciuszek M. Być kobietą, być kobietą – wpływ estrogenów na funkcjonowanie układu odpornościowego. Wszechświat. 2016;117:10-12.
- Groothuis PG, Dassen HHNM, Romano A, Punyadeera C. Estrogen and the endometrium: Lessons learned from gene expression profiling in rodents and human. Hum Reprod Update. 2007;13(4):405-17; DOI:10.1093/humupd/dmm009.
- Hapangama DK, Kamal AM, Bulmer JN. Estrogen receptor b: the guardian of the endometrium. Hum Reprod Update. 2015;21(2):174-93; DOI:10.1093/humupd/dmu053.
- Drabarek A. Kliniczne znaczenie ekspresji receptoroììw estrogenowych, progesteronowych i androgenowych u chorych poddanych leczniczemu zabiegowi operacyjnemu z powodu raka kory nadnercza [dissertation]. Gdańsk: Gdanìski Uniwersytet Medyczny; 2020.
- Xiang D, Zhao M, Cai X, Wang Y, Zhang L, Yao H, et al. Betulinic acid inhibits endometriosis through suppression of estrogen receptor β signaling pathway. Front Endocrinol. 2020;11:604648; DOI:10.3389/fendo.2020.604648.
- Han SJ, Jung SY, Wu SP, Hawkins SM, Park MJ, Kyo S, Qin J, Lydon JP, Tsai SY, Tsai MJ, DeMayo FJ, O’Malley BW. Estrogen receptor β modulates apoptosis complexes and the inflammasome to drive the pathogenesis of endometriosis. Cell. 2015;163(4):960-74; DOI:10.1016/j. cell.2015.10.034.
- Chantalat E, Valera MC, Vaysse C, Noirrit E, Rusidze M, Weyl A, Vergriete K, Buscail E, Lluel P, Fontaine C, Arnal JF, Lenfant F. Estrogen receptors and endometriosis. Int. J. Mol. Sci. 2020;21(8):2815; DOI:10.3390/ijms21082815.
- Yang YM, Yang WX. Epithelial-to-mesenchymal transition in the development of endometriosis. Oncotarget. 2017;8(25):41679-89; DOI:10.18632/oncotarget.16472.
- Han SJ, Lee JE, Cho YJ, Park MJ, O’Malley BW. Genomic function of estrogen receptor β in endometriosis. endocrinology. Endocrinology. 2019;160(11):2495-516; DOI:10.1210/en.2019-00442.
- Liao TL, Lee YC, Tzeng CR, Wang YP, Chang HY, Lin YF, Kao SH. Mitochondrial translocation of estrogen receptor β affords resistance to oxidative insult-induced apoptosis and contributes to the pathogenesis of endometriosis. Free Radic Biol Med. 2019;134:359-73; DOI:10.1016/J.FREERADBIOMED.2019.01.022.
- Śliwerski A. Rola negatywnych stylów poznawczych w zespole napięcia przedmiesiączkowego. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego; 149 .2017 p.
- Podsiadło-Urban G, Kiernicka M, Wysokińska-Miszczuk J. Wpływ estrogenów i progesteronu na stan przyzębia w poszczególnych okresach życia kobiety – przegląd piśmiennictwa. Dent Med Probl. 2010;47:89-6.
- Januszyk P. Profil ekspresji genoììw i kodowanych przez nie białek zwiaązanych ze zjawiskiem utraty adekwatnej odpowiedzi na leczenie w raku endometrium [dissertation]. Rzeszoìw: Uniwersytet Rzeszowski; 2021.
- Marquardt RM, Kim TH, Shin JH, Jeong JW. Progesterone and estrogen signaling in the endometrium: what goes wrong in endometriosis? Int J Mol Sci. 2019;20(15):3822; DOI:10.3390/ijms20153822.
- Maksym RB, Ruta H. Ośrodek kompleksowego leczenia endometriozy jako odpowiedź na problemy zdrowotne szczegó lnej grupy pacjentek. Fides Ratio. 2020;43(3):353-63; DOI:10.34766/fetr.v43i3.317.
- Kędzia M, Basta P, Czajkowski K, Gogacz M, Spaczyński R, Mroczkowska B, Stojko R, Szaflik T, Szubert M, Szyłło K, Zaborowski M, Sieroszewski P. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące postępowania w przypadku kobiet z endometriozą [Internet]. Warszawa: Via Medica; 2023 [cited 2024 May 5]. 62 p. Available from: https://www.ptgin.pl/artykul/rekomendacje-polskiego-towarzystwa-ginekologow-i-poloznikow-dotyczace-postepowania-w/.
- Chapron C, Marcellin L, Borghese B, Santulli P. Rethinking mechanisms, diagnosis and management of endometriosis. Nat Rev Endocrinol. 2019;15(11):666-82; DOI:10.1038/S41574-019-0245-Z.
- Schrager S, Falleroni J, Edgoose J. Evaluation and treatment of endometriosis. Am Fam Physician. 2013;87(2):107-13.
- Wielgoś Mirosław, editor. Biblioteka ginekologa praktyka tom 3 – endometrioza. Gdańsk: Via Medica; 2010. 39 p.
- Amro B, Ramirez Aristondo ME, Alsuwaidi S, Almaamari B, Hakim Z, Tahlak M, Wattiez A, Koninckx PR. New understanding of diagnosis, treatment and prevention of endometriosis. Int J Environ Res Public Health. 2022;19(11):6725; DOI:10.3390/ijerph19116725.
- Wentz AC, Sapp KC. Danazol as a luteolytic agent. Fertil Steril. 1978;29(1):23-5; DOI:10.1016/S0015-0282(16)43030-X.
- Smolarz B, Szyłło K, Romanowicz H. Endometriosis: epidemiology, classification, pathogenesis, treatment and genetics (review of literature). Int J Mol Sci. 2021;22(19):10554; DOI:10.3390/ijms221910554.
- Kalaitzopoulos DR, Samartzis N, Kolovos GN, Mareti E, Samartzis E, Eberhard M, Dinas K, Daniilidis A. Treatment of endometriosis: a review with comparison of 8 guidelines. BMC Womens Health. 2021;21(1):1-9; DOI:10.1186/S12905-021-01545-5/TABLES/2.
- Waller KG, Shaw RW. Gonadotropin-releasing hormone analogues for the treatment of endometriosis: long-term follow-up. Fertil Steril. 1993;59(3):511-5; DOI:10.1016/s0015-0282(16)55791-4.
- Prentice A, Deary AJ, Goldbeck-Wood S, Farquhar C, Smith SK. Gonadotrophin- releasing hormone analogues for pain associated with endometriosis. Cochrane Database Syst Rev. 2000;(2):CD000346; DOI:10.1002/14651858.CD000346.
- Gilliam ML. Gonadotrophin-releasing hormone analogues for pain associated with endometriosis. Obstet Gynecol. 2011;117(3):727-8; DOI:10.1097/AOG.0b013e31820cb0fd.
- Gezer A, Oral E. Progestin therapy in endometriosis. Womens Health (Lond). 2015;11(5):643-52; DOI:10.2217/whe.15.42.
- Vercellini P, Fedele L, Pietropaolo G, Frontino G, Somigliana E, Crosignani PG. Progestogens for endometriosis: forward to the past. Hum Reprod Update. 2003;9(4):387-96; DOI:10.1093/humupd/dmg030.
- Amini L, Chekini R, Nateghi MR, Haghani H, Jamialahmadi T, Sathyapalan T, Sahebkar A. The effect of combined vitamin C and vitamin E supplementation on oxidative stress markers in women with endometriosis: a randomized, triple-blind placebo-controlled clinical trial. Pain Res Manag. 2021;2021:5529741; DOI:10.1155/2021/5529741.
- Gudarzi R, Shabani F, Mohammad-Alizadeh-Charandabi S, Naghshineh E, Shaseb E, Mirghafourvand M. Effect of curcumin on painful symptoms of endometriosis: a triple-blind randomized controlled trial. Phytother Res. 2024;38(1):147-55; DOI:10.1002/PTR.8030.
- Gawlik B. Hydrodysekcja w laparoskopowym usunięciu endometriozy jajnika [dissertation]. Rzeszów: Uniwersytet Rzeszowski; 2020.