Directions for Adjustments in the Polish Agricultural and Food Economy Related with the Future Accession of Ukraine to the European Union

Over the last twenty years, the Polish agri-food economy has undergone positive changes. These were primarily the result of Poland's accession to the EU's common agricultural policy and the free movement of goods, services, and capital within the European single market. During this period, Poland also benefited from EU funds. As a result, a significant part of agricultural holdings has been modernized, rural infrastructure has been improved, and the international competitiveness of agricultural products, both processed and unprocessed, has increased (Poczta & Hałasiewicz, 2024).

The area of agricultural land in Poland changed slightly during the period in question and amounted to 14.712 million hectares in 2023 (GUS, 2024a). The quality of natural conditions for agricultural production was measured using the agricultural production value index (APRI), which takes into account soil quality, agroclimate, water conditions, and altitude above sea level (vertical terrain). The maximum APRI value is 120 points, the national average is 66.6 points, and 58.4% of municipalities had values below the average. Most municipalities in Poland, and thus the majority of agricultural land, were therefore characterized by unfavorable natural conditions for agricultural production (Zieliński, Wrzaszcz et al., 2024).

In 2023, there were 1,233 thousand farms and agricultural enterprises with an average area of 11.9 ha. Of these, only 8.7% had agricultural land ranging from 20.00 to 49.99 ha, and 3.6% had 50.00 ha or more. The area of farms was increasing, but this was a slow process. Between 2016 and 2023, the average area of agricultural land per farm increased by 1.6 ha (15.5%) (GUS, 2024b).

An analysis of data from 2016–2023 also showed that the value of global agricultural production in Poland, calculated at constant prices, increased by 2.6%, and gross value added, also calculated at constant prices, increased by 204.4% (GUS, 2024b) ⁽¹⁾ . It is estimated that at that time farms and agricultural enterprises using approximately 60% of arable land were competitive with foreign farms.

In 2023, the share of agricultural products (processed and unprocessed) in total domestic exports amounted to 8.2%. In turn, the share of exports of processed agricultural products in the total value of agricultural exports (processed and unprocessed) amounted to 55.3% (GUS, 2024b). For comparison, in 2020, the corresponding figures were 14.3% and 83.2%, respectively (GUS, 2022). Based on such limited data, it is not possible to identify the reasons for these differences. However, it can be concluded that exports of processed agricultural products are more important than exports of unprocessed products. Furthermore, Polish agri-food processing is among the most modern in Europe, and its processing capacity is not fully utilized (Plewa, 2024).

Until the outbreak of the Russian-Ukrainian war in early 2022, Ukraine played an important role in global agriculture, particularly in the production of cereals and vegetable oils. This was mainly due to the large area of agricultural land per capita, approximately 70% of which was of good or very good quality, including about 75% of black soil—the highest quality soil—and a climate favorable to plant yielding (Grochowska et al., 2023).

The average annual value of total agricultural production in constant prices in the three years preceding the war grew at a rate of 2.5% (GUS, 2024b). In 2021, Ukraine produced approximately 86 million tons of cereals, including 33 million tons of corn, 24 million tons of wheat, 6 million tons of barley, and 6.9 million tons of sunflower oil. The production of other goods was significantly lower (Grochowska et al., 2023).

In 2021, Ukraine exported, among other things, 18.1 million tons of wheat (10% of global exports), 23.1 million tons of corn (13% of global exports), and 6.9 million tons of sunflower oil (55% of global exports, ranking first in the world) (Grochowska et al., 2023).

The outbreak of war curbed agricultural production and exports. In the first year of the war, wheat harvests fell by about 35% and corn harvests by about 30%. The exports of cereals decreased to a similar extent. The main reasons were a 22.5% reduction in the area under cultivation (9.1 million ha) and a shortage of labor caused by the war (Grochowska et al., 2023).

In 2021, there were approximately 3.9 million individual farms in Ukraine with an average size of 1.6 ha of agricultural land. Only 2.1% of them had between 5 and 10 ha, and 1.4% had more than 10 ha. Most families derived their income from two sources, at least one of which came from outside the farm. These farms accounted for about 22% of agricultural land but were responsible for 40% of the value of domestic production, mainly potatoes, vegetables, fruit, and milk. These products were mainly for own consumption, with surpluses going to local markets (Zolotnytska, 2024).

About two-thirds of agricultural land were occupied by agricultural enterprises, most of which had land of up to 100 ha, and about 500 of the largest exceeded 3 thousand ha. The remainder was occupied by agricultural holdings with foreign capital and an area of at least 50 thousand ha, mainly producing cereals and oilseeds (Zolotnytska, 2024).

The war quickly changed the situation. According to the FAO, by the end of the first year of the war, one in four Ukrainian farms had reduced or suspended production (Zolotnytska, 2024). Losses in agricultural assets were estimated at the end of 2023 at USD 10.3 billion, excluding the costs of crop irrigation and demining of agricultural land, as these are covered by other assessments. Total losses, including reduced production, lower prices, higher production costs, and land rehabilitation, amounted to USD 69.8 billion. Priority needs for 2024 alone were estimated at USD 435 million for infrastructure reconstruction (Nejter et al., 2024).

Production conditions are not favorable. In 2024, the costs of cereal production grew up (Kovalenko et al., 2025) due to higher fuel and equipment maintenance costs, mineral fertilizer use fell by 40–50%, which reduced yields, and the destruction of warehouses resulted in storing grain abroad. Approximately 150 thousand agricultural workers left their homes, which, combined with a lack of equipment, limited the production of large enterprises and agroholdings.

Between January and October 2024, Ukraine exported almost twice as many agricultural products by sea as in 2023. Transport on the Danube, by rail and by road functioned smoothly, international partners provided financial support to the agri-food economy, and the UN Food Program facilitated the purchase of Ukrainian grain for humanitarian purposes.

In 2020, exports of Ukrainian agricultural products (processed and unprocessed) accounted for 45% of the total value of domestic exports. Unprocessed products dominated agricultural exports, while processed products of plant and animal origin accounted for only 14% (Matuszak, 2021). Ukraine therefore differed significantly from the level of agricultural product processing typical of EU countries, including Poland. From 2020 to early 2025, when this article was written, changes in this area could only be minor.

After the end of the Russian-Ukrainian war, foreign direct investment (FDI) will be crucial in determining the start of Ukraine's accession process to the European Union. They can contribute to the reconstruction of the country and initiate its economic development, provided that the Ukrainian government's economic policy is focused on the development of the market and its infrastructure. Ukraine's attractiveness for direct investment was assessed on the basis of five indices (corruption, business, competitiveness, attractiveness, and economic freedom). The average value of these indices was 58 for Poland, 48 for Ukraine, and 45 for Moldova. It was recognized that the main obstacle to the implementation of this task would be the high level of corruption and the developed gray economy (Puzikova, 2023; Selaya & Rytter Sunesen, 2012). This assessment will affect the country's investment attractiveness.

In many cases, attracting foreign direct investment has so far proved to be a sound and promising course of action, as confirmed by examples from countries that are more economically developed than Poland (Ciesielska-Maciągowska et al., 2019). According to Eurostat data, in 2019 only 1,670 foreign economic entities were dependent on Polish companies, but some progress was noted in this area. Between 2013 and 2019, the number of these entities increased by 7%, and their revenues by 33%. This activity is supported by Polish institutions such as the Investment Fund Association managing the Foreign Expansion Fund and the Export Credit Insurance Corporation (KUKE) ⁽²⁾ .

The Polish government has recently taken new measures in line with the Productivity Strategy 2030 (Ministry of Development and Technology, 2024). The development of this strategic direction enables exporters and investors from fifteen Polish industries to benefit from support in the form of budget subsidies, training, access to up-to-date market information, and promotion of domestic industries and companies abroad, e.g., through participation in international trade fairs. One of these industries is the agri-food economy, which includes agriculture and the processing of agricultural products.

Banks operating in Poland have expressed interest in participating in the reconstruction of Ukraine, as their customers are asking about the possibility of obtaining loans related to the Ukrainian market. Polish entrepreneurs investing in Ukraine are protected by the previously signed Polish-Ukrainian “Agreement on Mutual Support and Protection of Investments” (Dobosz, 2016). Investment in Ukraine is favored by low labor costs, a common border that reduces transport time and costs, the absence of significant language barriers, especially in the western part of the country, and the favorable attitude of local authorities and communities towards Polish investors.

There are no restrictions on the legal forms of business activity that Polish individuals can engage in in Ukraine. Foreign individuals and legal entities, including Polish ones, can also start doing business on Ukrainian markets in the form of an enterprise, a commercial company, or by purchasing existing companies.

The President of Ukraine is advised on this matter by the National Investment Council, which serves as a platform for the exchange of views and facilitates dialog between local companies, international investors, and Ukrainian administrative bodies. The eighteen members of the National Council include representatives of leading international economic entities that have already invested or are planning to invest in Ukraine, as well as representatives of international financial organizations. The Council also includes a representative of the Polish Oil Mining and Gas Extraction Company (PGNiG).

Below are three examples of recent activities of the National Council.

• In 2019, the American food company Cargill (whose representative sits on the aforementioned National Council) and the Ukrainian company MV Cargo commissioned a new transshipment terminal in the port of Pivdennyi. The project was implemented with financial support from EGOR and IFC, and its estimated cost was USD 150 million. The terminal can handle 2,900 thousand tons of grain at a time, and in the 2019–2020 season, approximately 2.5 million tons of such goods were transshipped there.

• Dasca Bunge Ukraine, a joint venture between US company Bunge (one of the world's largest suppliers of agricultural products) and Spanish capital group Dasca (a leading corn processor in Europe), commissioned a corn and other grain processing plant with a capacity of 300 tons per day near Vinnytsia in 2020. The investment was worth USD 14 million. The investment was worth USD 14 million. It was expected that 80% of the production volume would be exported.

• The Ukrainian National Investment Council contributed to the granting of a USD 250 million loan to the Ukrainian joint-stock company MHP SE by the US Agency for Finance and Development. The company's production value in 2022 amounted to USD 2.64 billion, including mainly 700 thousand tons of poultry meat, for which the European Union countries are an important recipient. The loan is intended to increase the company's export capacity and, consequently, mitigate the effects of the Russian invasion (Ceny Rolnicze, 2023).

The above examples show that the processing of Ukrainian agricultural products by large economic entities was of interest to foreign investors before the outbreak of the Russian-Ukrainian war. The examples presented above are not the only ones. In Ukraine, there was also demand for foreign financing for the design, reconstruction, expansion, and construction of economic entities involved in the processing of agricultural products. Here are some examples (Konfederacja Lewiatan, 2023):

• Construction in Dnipro of a plant for the production of flour and other cereal products and a plant for the storage and sorting of fruit and vegetable products.

• Design and construction in Kirovohrad of a modern mill, a food factory based on unique research and development solutions, including artificial intelligence, as well as the adaptation of an existing enterprise for the reception, processing, storage, and transshipment of cereals and oilseeds.

• Design and establishment of an agricultural product processing plant in the municipality of Shyroke, Dnipropetrovsk Oblast.

Ukrainian agriculture is characterized by a relatively high share of foreign capital. This applies not only to agroholdings (such as Agroprosperis with North American capital or Continental Farmers Group with capital from the Saudi fund SALIC), but also to medium and large agricultural entities. Overall, between 2015 and 2019, the cumulative share of foreign direct investment in Ukrainian agriculture increased by 7.8%, from USD 502 million to USD 541 million. The largest amount (USD 211.4 million or 39% of the total) came from Cyprus, which is probably due to the return of domestic capital to the country. Other countries investing larger amounts in Ukrainian agriculture included Denmark (USD 51.3 million), Poland (USD 44.6 million), the Netherlands (USD 33.5 million), and Germany (USD 31.2 million) (Matuszak, 2021).

A year before the Russian-Ukrainian war, there was also a group of Ukrainian citizens waiting for foreign investors willing to invest in vegetable, agricultural and fruit production. Three such examples are included in the list below (Konfederacja Lewiatan, 2023):

• expansion of a greenhouse complex in Kiev,

• reconstruction of agriculture in Zaporizhia,

• creation of an orchard in Kirovohrad with an area of 44.7 ha of fruit trees, berry bushes, and a vineyard.

The groundwork has been laid, and Polish investors with free capital or access to capital can continue their activities. Ukrainian contractors will be more willing to take advantage of foreign direct investment, including Polish investment, than foreign loans, as it will be accompanied by more modern knowledge on how to start and run production, store and process agricultural raw materials, and store finished products, etc.

It should also be added that it will be reasonable for Polish private investors and Polish companies to participate in the reconstruction of Ukrainian ports on the Black Sea, enabling the transshipment of goods from freight trains to ships. This is indicated by the history of the reconstruction and expansion of Polish ports after World War II.

Upon joining the European Union, Ukraine will be required to comply with its rules. It is likely that in such a situation it will seek to extend the period for fulfilling this condition, but sooner or later a decision will have to be made on how to solve the problem—whether to import or produce biofuels on its own.

This will not be easy. FuelsEurope, an association of European oil refiners, has come up with its own estimate, which shows that between 2020 and 2030, the refining industry in the European Union will have to invest EUR 30–40 billion, including in increasing the production of low-carbon fuels to raise their output to 30 million tons per year. Some of these facilities may start operating as early as 2025.

By 2050, the refining sector will have to allocate between EUR 400 and 650 billion to developing low-carbon fuel production capacity. As a result, the production capacity of green fuels is expected to increase to 150 million tons per year (Peixoto & Temmes, 2019). This means that the market for biofuels will grow dynamically. Currently, Polish and Ukrainian companies are also competing in this market (Gurbiel, 2023).

The increase in the wealth of societies and the associated greater awareness of the benefits of rational nutrition for human health led, after World War I, to a growing interest in organic farming, which has been growing steadily since then. The most important feature of this method of obtaining agricultural raw materials is the abandonment of chemical plant protection products and chemically produced mineral fertilizers in plant production.

In 2021, the share of organic farmland in the total agricultural area in Poland was 3.4%. For comparison, the share of organic farms in the total agricultural area in the EU-28 in 2018 was 7.9%. The highest share was recorded in Austria (23.9%), and the lowest in the Netherlands (3.3%). In this respect, Poland was therefore among the EU countries that paid relatively little attention to this type of production.

The priority objectives of the European Union, as set out in the European Green Deal strategy, justify the need to accelerate the pace of organic farming development. According to the assumptions, in 2030, the area covered by this agricultural production system in Poland should account for 7% of the national agricultural area. This means that Poland has a great deal of catching up to do in this area (Zieliński et al., 2022; Zieliński, Wrzaszcz et al., 2024).

This important EU objective is not contrary to the interests of Polish agricultural producers. So far, faster growth in the share of organic farms in Poland has been observed in municipalities with unfavorable natural conditions. In 2021, such municipalities accounted for about 53% of the national agricultural area, but it was in these areas that nearly three-quarters of all organic farms in the country operated. Compared to farms of a similar size but with conventional production, these farms were characterized not only by poorer natural conditions but also by lower production intensity, which translated into lower crop yields and lower unit productivity of livestock.

Income per unit of agricultural land was significantly dependent on public support, also referred to as subsidies (Zieliński, Łopatka et al., 2024; Zieliński, Wrzaszcz et al., 2024). In 2020, the value of production per hectare of agricultural land on Polish organic farms was 29.7–40.3% lower than on conventional farms (depending on the type of production). However, thanks to subsidies, the difference in income per hectare was only 0.9–5.8% to the disadvantage of organic farms. In addition, the average agricultural area of organic farms was 27 hectares, which is 2.6 times higher than the national average farm size.

In Ukraine, organic production in agriculture has been developing for over a dozen years. In 2016, there were 210 farms and agricultural enterprises engaged in this type of activity, and the average agricultural area was approximately 2 thousand ha. The total national area of organic crops did not exceed 411 thousand ha at that time, which meant that it was about 80 thousand ha smaller than in Poland. The share of organic crops in the total agricultural area of Ukraine was similar to the global average, i.e., very small.

Currently, Ukrainian economic operators involved in organic farming produce a variety of products. However, given the climatic conditions and export opportunities, there are indications that organic farms should specialize in the production of berries and nuts (Zaburanna et al., 2020). It is worth adding that Polish experience shows that organic production is mainly carried out by highly qualified farmers and farms with relatively large areas.

The above-mentioned reasons suggest that the issue of the quality of agricultural products will be more important for Polish agriculture than for Ukrainian agriculture for some time. In the case of Poland, the main challenge for organic farms may be the sale of their products, resulting from growing competition from other EU countries. A solution could be to change the production structure towards increasing the share of animal production and using manure or slurry, as well as products replacing them. Such measures could contribute to improving the efficiency and stability of organic production.

For Ukraine, however, organic production is likely to be of secondary importance, given its currently small share in GDP and access to attractive markets for agricultural products produced thanks to unique natural conditions. Furthermore, if Ukraine joins the European Union, it will be possible to obtain a temporary relaxation of the requirements for achieving a certain share of organic farmland in the total agricultural area.

Poland imports most of the protein feed used in animal production, with soybean meal being the most important. In the 2019/2020–2021/2022 economic years, Poland imported this raw material mainly from Argentina and Brazil, averaging 2.7 million tons per year. Imports from other countries, including Ukraine, were significantly lower and characterized by volatility. In 2020–2022, the volume of soybean meal imports from Ukraine ranged from 104 to 147 thousand tons. The advantage of importing from Ukraine is the low price of meal – in the first half of 2024, it averaged EUR 414/ton, which was 22.5% and 25.0% lower than the price of Argentine and Brazilian meal, respectively (Dzwonkowski, 2023). However, the quality of this raw material remains a problem.

Unlike soy imported from other countries, Ukrainian soy can come from both non-genetically modified (non-GMO) varieties grown using traditional methods and genetically modified (GMO) varieties. Although there is no conclusive scientific evidence of the negative impact of GMO soy on human health, many consumers avoid products containing this ingredient, including animal products obtained from animals fed with feed containing GMO soy.

However, this issue is complex. Ukraine has not yet carried out systematic monitoring of non-GMO soybean production, which means that there are no official data on its volume. The only available information, from a publication “State Service of Ukraine on Food Safety and Consumer Protection,” indicates that no GMO or non-GMO soybean varieties or products derived from them have been registered in Ukraine to date. There is also a lack of data on imports of such products. This is confirmed by information from the Ukrainian statistical yearbook for 2022, which only provides general data on soybean harvests, without distinguishing between GMO and non-GMO soybeans. In addition, part of the soybean harvest is processed into soybean oil.

International groups of specialists are working in Central Europe to promote the cultivation, processing, and marketing of high-quality non-GMO soybeans. According to consistent estimates by two such groups, Ukrainian agriculture produced approximately 0.7 million tons of non-GMO soybeans in 2020. These data are recognized by employees of the Institute of Economics and Forecasting of the National Academy of Sciences of Ukraine (NANU) in Kyiv.

In 2023, the President of Ukraine signed a law regulating food and environmental safety and the marketing of genetically modified products. This law will come into force in the second half of 2026, which is likely to increase the interest of Ukrainian producers in non-GMO soybeans. However, this problem will only be resolved after the law comes into force and the Russian-Ukrainian war ends.

W ostatnich dwudziestu latach w polskiej gospodarce rolno-żywnościowej zachodziły korzystne zmiany. Były one przede wszystkim efektem objęcia Polski unijną wspólną polityką rolną i swobodnym przepływem towarów, usług i kapitału w ramach wspólnego rynku europejskiego. Polska korzystała w tym czasie również z funduszy unijnych. W rezultacie nastąpiła modernizacja znaczącej części gospodarstw rolnych, poprawiona została infrastruktura wsi oraz wzrosła międzynarodowa konkurencyjność wytwarzanych produktów pochodzenia rolnego, zarówno przetworzonych, jak i nieprzetworzonych (Poczta i Hałasiewicz, 2024).

Powierzchnia użytków rolnych w Polsce w omawianym okresie uległa niewielkim zmianom i w 2023 r. wynosiła 14,712 mln ha (GUS, 2024a). Jakość naturalnych warunków prowadzenia produkcji rolnej zmierzono wskaźnikiem waloryzacji produkcji rolnej (WRPP), który uwzględnia jakość gleb, agroklimat, warunki wodne i wysokość nad poziomem morza (pionową rzeźbę terenu). Maksymalna wielkość WRPP wynosi 120 pkt, średnia krajowa to 66,6 pkt, a wartością poniżej średniej charakteryzowały się użytki rolne w 58,4% gmin. Większość gmin w Polsce, a zarazem większa powierzchnia użytków rolnych, cechowała się zatem mało korzystnymi warunkami naturalnymi do prowadzenia produkcji rolnej (Zieliński, Wrzaszcz i in., 2024 ).

W 2023 r. działalność rolniczą prowadziło 1233 tys. gospodarstw i przedsiębiorstw rolnych o średniej powierzchni 11,9 ha. Spośród nich tylko 8,7% dysponowało powierzchnią użytków rolnych liczącą od 20,00 do 49,99 ha, a 3,6% powierzchnią 50,00 ha i więcej. Powierzchnia gospodarstw wzrastała, jednak był to proces powolny. W latach 2016–2023 średnia powierzchnia użytków rolnych gospodarstwa zwiększyła się o 1,6 ha (o 15,5 %) (GUS, 2024b).

Analiza danych z lat 2016–2023 wykazała też, że wartość globalnej produkcji rolnej w Polsce, liczona w cenach stałych, wzrosła o 2,6%, a wartość dodana brutto, również liczona w cenach stałych, zwiększyła się o 204,4% (GUS, 2024b) ⁽³⁾ . Szacuje się, że konkurencyjnością względem gospodarstw zagranicznych charakteryzowały się wtedy gospodarstwa i przedsiębiorstwa rolne użytkujące około 60% powierzchni gruntów ornych.

W 2023 r. udział wartości eksportu produktów pochodzenia rolnego (przetworzonych i nieprzetworzonych) w łącznej krajowej wartości eksportu wyniósł 8,2%. Z kolei udział wartości eksportu przetworzonych produktów pochodzenia rolnego w łącznej wartości eksportu produktów rolnych (przetworzonych i nieprzetworzonych) wyniósł 55,3% (GUS, 2024b). Dla porównania, w 2020 r. analogiczne wskaźniki wynosiły odpowiednio 14,3% i 83,2% (GUS, 2022). Na podstawie tak ograniczonych danych nie można wskazać przyczyn tych różnic. Można jednak stwierdzić, że eksport przetworzonych produktów pochodzenia rolnego ma większe znaczenie niż eksport produktów nieprzetworzonych. Polskie przetwórstwo rolno-żywnościowe należy ponadto do najnowocześniejszych w Europie, a jego moce przerobowe nie są w pełni wykorzystane (Plewa, 2024).

Ukraina do czasu wybuchu wojny rosyjsko-ukraińskiej na początku 2022 r. odgrywała istotną rolę w globalnym rolnictwie, szczególnie w produkcji zbóż i olejów roślinnych. Wynikało to głównie z dużej powierzchni użytków rolnych przypadających na mieszkańca, około 70% gleb dobrej i bardzo dobrej jakości, w tym około 75% czarnoziemu – gleby najwyższej jakości – oraz klimatu sprzyjającego plonowaniu roślin (Grochowska i in, 2023).

Średnia roczna wartość całej produkcji rolnej w cenach stałych w trzyletnim okresie poprzedzającym wojnę rosła w tempie 2,5% (GUS, 2024b). W 2021 r. Ukraina wyprodukowała około 86 mln t zbóż, w tym: 33 mln t kukurydzy, 24 mln t pszenicy, 6 mln t jęczmienia i 6,9 mln t oleju słonecznikowego. Produkcja innych towarów była znacznie mniejsza (Grochowska i in., 2023).

W 2021 r. Ukraina wyeksportowała m.in. 18,1 mln t pszenicy (10% światowego eksportu), 23,1 mln t kukurydzy (13% światowego eksportu) i 6,9 mln t oleju słonecznikowego (55% światowego eksportu, co dało pierwsze miejsce na świecie) (Grochowska i in, 2023).

Wybuch wojny ograniczył produkcję rolną i eksport. W pierwszym roku wojny zbiory pszenicy spadły o około 35%, a kukurydzy o około 30%. Eksport innych zbóż zmniejszył się w podobnym stopniu. Główne przyczyny to ograniczenie powierzchni upraw o 22,5% (9,1 mln ha) oraz niedobór siły roboczej spowodowany wojną (Grochowska i in, 2023).

W 2021 r. w Ukrainie funkcjonowało około 3,9 mln indywidualnych gospodarstw rolnych o średniej powierzchni 1,6 ha użytków rolnych. Tylko 2,1% z nich dysponowało od 5 do 10 ha, a 1,4% powyżej 10 ha. Większość rodzin czerpała dochody z dwóch źródeł, z których przynajmniej jedno pochodziło spoza gospodarstwa. Gospodarstwa te zajmowały około 22% użytków rolnych, ale odpowiadały za 40% wartości krajowej produkcji, głównie ziemniaków, warzyw, owoców i mleka. Produkty te służyły głównie konsumpcji własnej, a nadwyżki trafiały na lokalne rynki (Zolotnytska, 2024).

Około 2/3 użytków rolnych zajmowały przedsiębiorstwa rolne, z których większość dysponowała gruntami o powierzchni do 100 ha, a około 500 największych przekraczało 3 tys. ha. Pozostałą część zajmowały agroholdingi z udziałem kapitału zagranicznego i powierzchnią co najmniej 50 tys. ha, produkujące głównie zboża i nasiona roślin oleistych (Zolotnytska, 2024).

Wojna szybko zmieniła sytuację. Według FAO pod koniec pierwszego roku wojny co czwarte ukraińskie gospodarstwo rolne ograniczyło lub wstrzymało produkcję (Zolotnytska, 2024). Straty w majątku rolniczym oszacowano na koniec 2023 r. na 10,3 mld USD, nie licząc kosztów nawadniania upraw i rozminowywania terenów użytkowanych rolniczo, gdyż są one objęte innymi ocenami. Całkowite straty, obejmujące spadek produkcji, niższe ceny, wyższe koszty produkcji i rekultywację gruntów, wyniosły 69,8 mld USD. Priorytetowe potrzeby tylko na 2024 rok oszacowano na 435 mln USD na odbudowę infrastruktury (Nejter i in., 2024). Środki te wykorzystano do odtworzenia bądź naprawy uszkodzonych, a najbardziej potrzebnych trwałych środków produkcji.

Warunki produkcji też nie są szczególnie korzystne. W 2024 r. wzrosły koszty produkcji zbóż (Kovalenko i in., 2025). Wzrosły bowiem koszty paliw i utrzymania sprzętu, zużycie nawozów mineralnych spadło o 40–50%, co obniżyło plony, a zniszczenie magazynów zmusiło do przechowywania zboża za granicą. Około 150 tys. pracowników rolnych opuściło swoje domy, co w połączeniu z brakiem sprzętu ograniczyło produkcję dużych przedsiębiorstw i agroholdingów.

W okresie styczeń–październik 2024 r. Ukraina wyeksportowała drogą morską niemal dwukrotnie więcej produktów pochodzenia rolnego niż w 2023 roku. Transport Dunajem, koleją i drogami funkcjonował sprawnie, międzynarodowi partnerzy wspierali finansowo gospodarkę rolno-żywnościową, a Program Żywnościowy ONZ ułatwiał zakup ukraińskiego zboża na cele humanitarne.

W 2020 r. eksport ukraińskich produktów pochodzenia rolnego (przetworzonych i nieprzetworzonych) stanowił 45% całkowitej krajowej wartości eksportu. W eksporcie produktów rolnych dominowały produkty nieprzetworzone, natomiast przetworzone produkty pochodzenia roślinnego i zwierzęcego miały jedynie 14% udziału (Matuszak, 2021). Ukraina znacząco odbiegała zatem od poziomu przetwórstwa produktów rolnych charakterystycznego dla krajów unijnych, w tym Polski. Od 2020 r. do początku 2025 r., kiedy powstawał ten artykuł, zmiany w tym zakresie mogły być jedynie niewielkie.

Po zakończeniu wojny rosyjsko-ukraińskiej, w działaniach warunkujących rozpoczęcie procesu akcesji Ukrainy do Unii Europejskiej kluczowe znaczenie będą miały bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ). Mogą one przyczynić się do odbudowy kraju i zapoczątkować jego rozwój gospodarczy, pod warunkiem że polityka gospodarcza ukraińskiego rządu będzie ukierunkowana na rozwój rynku i jego infrastruktury. Atrakcyjność Ukrainy dla bezpośrednich inwestycji zagranicznych oceniono na podstawie pięciu indeksów (korupcji, biznesu, konkurencyjności, atrakcyjności i wolności gospodarczej). Średnia wartość tych indeksów wynosiła: dla Polski 58, dla Ukrainy 48, a dla Mołdawii 45 jednostek. Uznano przy tym, że głównym utrudnieniem w realizacji tego zadania będzie wysoki poziom korupcji i rozwinięta szara strefa (Puzikova, 2023; Selaya i Rytter Sunesen, 2012). Ocena ta wpłynie na atrakcyjność inwestycyjną kraju.

W wielu przypadkach przyciąganie bezpośrednich inwestycji zagranicznych okazało się dotychczas zasadnym i perspektywicznym kierunkiem działania, co potwierdzają przykłady krajów bardziej rozwiniętych gospodarczo niż Polska (Ciesielska-Maciągowska i in., 2019). Według danych Eurostatu w 2019 r. jedynie 1670 zagranicznych jednostek gospodarczych było zależnych od polskich firm, ale odnotowano pewien postęp w tym zakresie. W latach 2013–2019 liczba tych jednostek wzrosła o 7%, a ich przychody o 33%. Działalność tę wspierają polskie instytucje, takie jak Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych zarządzające Funduszem Ekspansji Zagranicznej oraz Korporacja Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych (KUKE) ⁽⁴⁾ .

Polski rząd podjął niedawno nowe, odpowiednie działania skorelowane ze Strategią Produktywności 2030 (Ministerstwo Rozwoju i Technologii, 2024). Rozwój tego strategicznego kierunku umożliwia eksporterom i inwestorom z piętnastu polskich branż korzystanie ze wsparcia w formie dotacji budżetowych, szkoleń, dostępu do aktualnych informacji rynkowych oraz promocji krajowych branż i przedsiębiorstw za granicą, np. poprzez udział w międzynarodowych targach. Jedną z tych branż jest gospodarka rolno-żywnościowa, obejmująca rolnictwo i przetwórstwo produktów pochodzenia rolnego.

Banki działające w Polsce wyrażają zainteresowanie udziałem w odbudowie Ukrainy, ponieważ ich klienci pytają o możliwości uzyskania kredytów związanych z ukraińskim rynkiem. Polskich przedsiębiorców inwestujących w Ukrainie chroni podpisana wcześniej polsko-ukraińska „Umowa o wzajemnym popieraniu i ochronie inwestycji” (Dobosz, 2016). Inwestowaniu w Ukrainie sprzyjają: niskie koszty pracy najemnej, wspólna granica skracająca czas i koszty transportu, brak istotnych barier językowych, zwłaszcza w zachodniej części kraju, oraz przychylność lokalnych władz i społeczności dla polskich inwestorów.

Ze strony Ukrainy nie ma ograniczeń w formach prawnych prowadzenia działalności gospodarczej przez polskie osoby fizyczne. Możliwe jest również rozpoczęcie działalności na ukraińskich rynkach przez zagraniczne osoby prawne, w tym polskie, w formie przedsiębiorstwa, spółki handlowej lub poprzez zakup istniejących firm.

Prezydentowi Ukrainy w tej kwestii doradza Narodowa Rada ds. Inwestycji, która stanowi platformę wymiany poglądów i ułatwia dialog między lokalnym firmami, międzynarodowymi inwestorami a organami administracji Ukrainy. W skład osiemnastu członków Narodowej Rady wchodzą przedstawiciele wiodących międzynarodowych podmiotów gospodarczych, które już inwestowały lub planują inwestycje w Ukrainie, oraz przedstawiciele międzynarodowych organizacji finansowych. Wśród członków Rady znajduje się również przedstawiciel Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa (PGNiG).

Niżej podano trzy przykłady ostatnich przejawów działalności Narodowej Rady.

• Amerykański koncern spożywczy Cargill (którego przedstawiciel zasiada w wyżej wspomnianej Narodowej Radzie) i ukraińska firma MV Cargo oddały w 2019 r. do użytku nowy terminal przeładunkowy w porcie Piwdennyj. Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym firm EGOR i IFC, a jego szacunkowy koszt wyniósł 150 mln USD. Terminal może pomieścić jednorazowo 2900 tys. t zboża, a w sezonie 2019–2020 przeładowano w nim około 2,5 mln t towarów tego rodzaju.

• Spółka Dasca Bunge Ukraina, założona przez amerykańską firmę Bunge (jednego z największych światowych dostawców produktów pochodzenia rolnego) i hiszpańską grupę kapitałową Dasca (wiodącego przetwórcę kukurydzy w Europie), oddała do użytku w 2020 r. w pobliżu Winnicy zakład do przerobu kukurydzy i innych zbóż na mąkę o wydajności 300 t dziennie. Wartość inwestycji wyniosła 14 mln USD. Przewidywano, że 80% wolumenu produkcji będzie eksportowane.

• Ukraińska Narodowa Rada ds. Inwestycji przyczyniła się do udzielenia kredytu w kwocie 250 mln USD ukraińskiej spółce akcyjnej MHP SE przez amerykańską Agencję ds. Finansów i Rozwoju. Wartość produkcji spółki w 2022 r. wyniosła 2,64 mld USD, w tym głównie 700 tys. t mięsa drobiowego, którego ważnym odbiorcą są kraje Unii Europejskiej. Pożyczka ma umożliwić zwiększenie możliwości eksportowych spółki, a w konsekwencji złagodzenie skutków rosyjskiej inwazji (Ceny Rolnicze, 2023).

Z podanych przykładów wynika, że przetwarzanie produktów rolnych pochodzenia ukraińskiego w dużych podmiotach gospodarczych cieszyło się zainteresowaniem inwestorów zagranicznych przed wybuchem wojny rosyjsko-ukraińskiej. Przedstawione wyżej przykłady nie są jedynymi. Na terenie Ukrainy istniał także popyt na finansowanie środkami zagranicznymi projektowania, odbudowy, rozbudowy i budowy podmiotów gospodarczych zajmujących się przetwórstwem produktów pochodzenia rolnego. Oto przykłady (Konfederacja Lewiatan, 2023):

• Budowa w Dnieprze zakładu do produkcji mąki i innych wyrobów zbożowych oraz zakładu do przechowywania przetworów owocowo-warzywnych i ich sortowania.

• Zaprojektowanie i budowa w Kirowohradzie: nowoczesnego młyna, fabryki produktów spożywczych opartych na unikalnych rozwiązaniach badawczo-rozwojowych, w tym sztucznej inteligencji, a także adaptacja istniejącego przedsiębiorstwa ukierunkowana na przyjmowanie, przetwarzanie, magazynowanie oraz przeładunek zbóż i nasion roślin oleistych.

• Zaprojektowanie i utworzenie w gminie Szyroków w obwodzie dniepropietrowskim zakładu przetwórstwa produktów rolnych.

Rolnictwo ukraińskie cechuje dość duży udział kapitału zagranicznego. Dotyczy to nie tylko agroholdingów (jak np. Agroprosperis z kapitałem północno-amerykańskim czy Continental Farmers Group z kapitałem z saudyjskiego funduszu SALIC), ale także średniej i dużej wielkości innych rolnych podmiotów gospodarczych. Ogółem w latach 2015–2019 skumulowany udział bezpośrednich inwestycji zagranicznych wzrósł w ukraińskim rolnictwie o 7,8%, z 502 do 541 mln USD. Najwięcej środków (211,4 mln USD, czyli 39% łącznej kwoty) pochodziło z Cypru, co wynika zapewne z powrotu kapitału rodzimego do kraju. Do państw inwestujących większe kwoty w ukraińskie rolnictwo należały poza tym: Dania (51,3 mln USD), Polska (44,6 mln USD), Holandia (33,5 mln USD) i Niemcy (31,2 mln USD) (Matuszak, 2021).

Na rok przed wojną rosyjsko-ukraińską istniała ponadto grupa obywateli Ukrainy oczekujących na inwestorów zagranicznych chętnych do inwestycji ukierunkowanych na produkcję warzyw, produktów rolnych i owoców. Trzy takie przykłady zawiera poniższe zestawienie (Konfederacja Lewiatan, 2023):

• rozbudowa kompleksu szklarni w Kijowie,

• odbudowa rolnictwa w Zaporożu,

• utworzenie w Kirowohradzie w gospodarstwie sadowniczym o powierzchni 44,7 ha plantacji drzew owocowych, krzewów jagodowych i winnicy.

Szlaki zostały więc przetarte, a polscy inwestorzy dysponujący wolnym kapitałem lub mający dostęp do kapitału mogą kontynuować swoje działania. Ukraińscy zleceniodawcy będą korzystać z zagranicznych inwestycji bezpośrednich, w tym polskich, chętniej niż z kredytów zagranicznych, ponieważ towarzyszyć im będzie nowocześniejsza wiedza o sposobach uruchamiania i prowadzenia produkcji, magazynowania i przetwórstwa surowców pochodzenia rolnego oraz magazynowania gotowych produktów itd.

Można jeszcze dodać, że zasadne będzie również uczestnictwo polskich prywatnych inwestorów i polskich firm w odbudowie infrastruktury ukraińskich portów nad Morzem Czarnym, umożliwiających przeładunek towarów z pociągów towarowych na statki. Wskazuje na to historia odbudowy i rozbudowy polskich portów po drugiej wojnie światowej.

Ukraina, po uzyskaniu członkostwa w Unii Europejskiej, będzie zobowiązana do podporządkowania się rygorom obowiązującym w tym ugrupowaniu. Prawdopodobne jest, że w takiej sytuacji będzie zabiegać o wydłużenie okresu realizacji tego warunku, jednak prędzej czy później będzie musiała zostać podjęta decyzja dotycząca sposobu rozwiązania problemu – czy importować, czy też produkować biopaliwa we własnym zakresie.

Kwestia ta nie będzie prosta. Stowarzyszenie europejskich rafinerii ropy FuelsEurope opracowało własny szacunek kosztów, z którego wynika, że w latach 2020–2030 branża rafineryjna w Unii Europejskiej będzie musiała zainwestować 30–40 mld EUR, m.in. w zwiększenie produkcji paliw niskoemisyjnych, aby podnieść ich wytwarzanie do poziomu 30 mln t rocznie. Część tych instalacji może rozpocząć działalność już w 2025 roku.

Do 2050 r. sektor rafineryjny będzie musiał przeznaczyć na rozwój potencjału produkcji paliw niskoemisyjnych od 400 do 650 mld EUR. W rezultacie moce wytwórcze paliw ekologicznych mają wzrosnąć do 150 mln t rocznie ( Peixoto i Temmes, 2019). Oznacza to, że rynek zbytu na biopaliwa będzie się dynamicznie rozwijał. Obecnie konkurują na nim również przedsiębiorstwa polskie i ukraińskie (Gurbiel, 2023).

Wzrost poziomu zamożności społeczeństw oraz związana z tym większa świadomość korzyści dla zdrowia ludzkiego wynikających z racjonalnego odżywiania się doprowadziły – po pierwszej wojnie światowej – do rozwoju zainteresowania rolnictwem ekologicznym, które od tego czasu systematycznie rośnie. Najważniejszą cechą tego sposobu pozyskiwania surowców pochodzenia rolniczego jest rezygnacja w produkcji roślinnej ze stosowania chemicznych środków ochrony roślin oraz nawozów mineralnych wytwarzanych w sposób chemiczny.

W 2021 r. udział powierzchni upraw ekologicznych w łącznej powierzchni użytków rolnych w Polsce wynosił 3,4%. Dla porównania, udział gospodarstw ekologicznych w powierzchni użytków rolnych w krajach UE-28 w 2018 r. kształtował się na poziomie 7,9%. Najwyższy odnotowano w Austrii (23,9%), a najniższy w Holandii (3,3%). Polska pod tym względem należała zatem do grupy państw unijnych, które przywiązywały stosunkowo niewielką uwagę do tego rodzaju produkcji.

Cele priorytetowe Unii Europejskiej, określone w strategii zwanej Europejskim Zielonym Ładem, uzasadniają potrzebę przyspieszenia tempa rozwoju rolnictwa ekologicznego. Zgodnie z założeniami w 2030 r. powierzchnia objęta tym systemem produkcji rolnej w Polsce ma stanowić 7% krajowej powierzchni użytków rolnych. Oznacza to, że Polska ma w tym zakresie znaczne zaległości do nadrobienia (Zieliński i in., 2022; Zieliński, Wrzaszcz i in., 2024).

Ten istotny cel unijny nie jest sprzeczny z interesami polskich producentów rolnych. Dotychczas szybszy wzrost udziału gospodarstw ekologicznych w Polsce obserwowano w gminach o niekorzystnych warunkach naturalnych. W 2021 r. udział takich gmin w krajowej powierzchni użytków rolnych wynosił około 53%, jednak to właśnie na ich terenie funkcjonowało blisko trzy czwarte wszystkich gospodarstw ekologicznych w kraju. Gospodarstwa te – w porównaniu z gospodarstwami o podobnej wielkości, lecz z produkcją konwencjonalną – charakteryzowały się nie tylko gorszymi warunkami naturalnymi, lecz także mniejszą intensywnością produkcji, co przekładało się na niższe plony uprawianych roślin oraz mniejsze wydajności jednostkowe zwierząt produkcyjnych.

Dochody z jednostki powierzchni użytków rolnych były w znaczącym stopniu uzależnione od wsparcia publicznego, określanego również mianem dopłat (Zieliński, Łopatka i in., 2024; Zieliński, Wrzaszcz i in., 2024). W 2020 r. wartość produkcji z 1 ha użytków rolnych w polskich gospodarstwach ekologicznych była niższa o 29,7–40,3% w porównaniu z gospodarstwami konwencjonalnymi (w zależności od rodzaju produkcji). Jednak dzięki dopłatom różnica w dochodach z 1 ha wynosiła już tylko 0,9–5,8% na niekorzyść gospodarstw ekologicznych. Ponadto średnia powierzchnia użytków rolnych w gospodarstwach ekologicznych wynosiła 27 ha, co stanowiło wartość 2,6 razy większą od średniej krajowej powierzchni gospodarstwa rolnego.

W Ukrainie produkcja ekologiczna w rolnictwie rozwija się od kilkunastu lat. W 2016 r. funkcjonowało tam 210 gospodarstw i przedsiębiorstw rolniczych prowadzących tego rodzaju działalność, a średnia powierzchnia użytków rolnych wynosiła około 2 tys. ha. Łączna krajowa powierzchnia upraw ekologicznych nie przekraczała wówczas 411 tys. ha, co oznaczało, że była mniejsza o około 80 tys. ha w porównaniu z Polską. Udział upraw ekologicznych w całkowitej powierzchni użytków rolnych Ukrainy był zbliżony do średniego udziału światowego, zatem bardzo niewielki.

Obecnie ukraińskie podmioty gospodarcze zajmujące się rolnictwem ekologicznym wytwarzają różnorodne produkty. Jednak biorąc pod uwagę warunki klimatyczne oraz możliwości eksportowe, istnieją przesłanki wskazujące na zasadność specjalizowania się gospodarstw ekologicznych w produkcji jagód i orzechów (Zaburanna i in., 2020). Warto przy tym dodać, że doświadczenia polskie pokazują, iż produkcją ekologiczną zajmują się przede wszystkim rolnicy posiadający wysokie kwalifikacje oraz gospodarstwa o relatywnie dużym areale.

Przytoczone powyżej przesłanki sugerują, że problematyka jakości produktów pochodzenia rolniczego przez pewien czas będzie miała większe znaczenie dla rolnictwa polskiego niż ukraińskiego. W przypadku Polski podstawowym wyzwaniem dla gospodarstw ekologicznych może stać się zbyt ich produkcji, wynikający z rosnącej konkurencji ze strony innych państw Unii Europejskiej. Rozwiązaniem może być zmiana struktury produkcji w kierunku zwiększenia udziału produkcji zwierzęcej oraz stosowanie przyorywania obornika lub gnojowicy, a także produktów je zastępujących. Takie działania mogą przyczynić się do poprawy efektywności i stabilności produkcji ekologicznej.

Dla Ukrainy natomiast produkcja ekologiczna prawdopodobnie będzie miała znaczenie drugorzędne, ze względu na obecnie niewielki udział w krajowym PKB oraz dostęp do atrakcyjnych rynków zbytu na produkty rolne wytwarzane dzięki unikalnym warunkom naturalnym. Ponadto, w przypadku przystąpienia Ukrainy do Unii Europejskiej, możliwe będzie uzyskanie czasowego złagodzenia wymogów dotyczących osiągnięcia określonego udziału powierzchni upraw ekologicznych w łącznej powierzchni użytków rolnych.

Polska importuje większość pasz białkowych wykorzystywanych w produkcji zwierzęcej, wśród których największe znaczenie ma śruta sojowa. W latach gospodarczych 2019/2020–2021/2022 Polska importowała ten surowiec głównie z Argentyny i Brazylii, średnio 2,7 mln t rocznie. Import z innych krajów, w tym z Ukrainy, był znacznie mniejszy i cechował się zmiennością. W latach 2020–2022 wielkość importu śruty sojowej z Ukrainy wahała się od 104 do 147 tys. ton. Zaletą ukraińskiego kierunku importu jest niska cena śruty – w pierwszym półroczu 2024 r. wynosiła ona średnio 414 EUR/t, czyli była mniejsza od ceny śruty argentyńskiej i brazylijskiej odpowiednio o 22,5% i 25,0% (Dzwonkowski, 2023). Problemem pozostaje jednak jakość tego surowca.

W odróżnieniu od soi importowanej z innych kierunków ukraińska soja może pochodzić zarówno z odmian niemodyfikowanych genetycznie (non-GMO), wyhodowanych w sposób tradycyjny, jak i odmian genetycznie modyfikowanych (GMO). Choć brak jednoznacznych dowodów naukowych na negatywny wpływ soi GMO na zdrowie człowieka, wielu konsumentów unika produktów zawierających ten składnik, w tym również produktów pochodzenia zwierzęcego pozyskiwanych od zwierząt żywionych paszami z dodatkiem soi GMO.

Kwestia ta jest jednak złożona. Ukraina dotychczas nie prowadziła systematycznego monitoringu produkcji soi non-GMO, co skutkuje brakiem oficjalnych danych na temat jej wielkości. Jedyna dostępna informacja, pochodząca z publikacji „State Service of Ukraine on Food Safety and Consumer Protection”, wskazuje, że w Ukrainie nie zarejestrowano dotychczas ani odmian soi GMO, ani non-GMO, ani produktów z nich wytworzonych. Brakuje również danych o imporcie takich produktów. Potwierdzają to informacje z ukraińskiego rocznika statystycznego z 2022 r., w którym podano jedynie ogólne dane o zbiorach soi, bez rozróżnienia na soję GMO i non-GMO. Część zbiorów soi jest ponadto przetwarzana na olei sojowy.

W Europie Środkowej działają międzynarodowe grupy specjalistów, które promują uprawę, przetwarzanie i obrót wysokiej jakości soją non-GMO. Według zgodnych szacunków dwóch takich grup w 2020 r. ukraińskie rolnictwo wyprodukowało około 0,7 mln t soi non-GMO. Dane te są uznawane przez pracowników Instytutu Ekonomii i Prognozowania Narodowej Akademii Nauk Ukrainy (NANU) w Kijowie.

W 2023 r. prezydent Ukrainy podpisał ustawę regulującą kwestie bezpieczeństwa żywnościowego, środowiskowego oraz wprowadzania do obrotu produktów genetycznie modyfikowanych. Ustawa ta wejdzie w życie w drugiej połowie 2026 r., co prawdopodobnie zwiększy zainteresowanie ukraińskich producentów soją non-GMO. Rozwiązywanie tego problemu będzie jednak możliwe dopiero po wejściu w życie wspomnianej ustawy oraz zakończeniu wojny rosyjsko-ukraińskiej.