Magiczne rekwizyty. Sposoby muzycznego przedstawienia przedmiotów w Pierścieniu Nibelunga Richarda Wagnera

Działania kompozytorskie Richarda Wagnera wyróżniało dążenie do zrozumiałości i sugestywności w przedstawianiu rzeczywistości pozamuzycznej, co znalazło wyraz w rozwijanej przez kompozytora idei muzycznych motywów przewodnich. Najwyraziściej i najbardziej konsekwentnie ta idea została zrealizowana w cyklu dramatów Pierścień Nibelunga (1853–1874), stając się metodą twórczą odpowiednią do realizacji syntetycznych założeń idei Gesamtkunstwerku. Skomplikowa- ną sieć muzycznych motywów przewodnich, jaką badacze próbują rekonstruować w tym dziele, można zasadniczo uporządkować na dwa sposoby. Kryterium pierwszego podziału stanowi struktura motywów, drugiego zaś — ich semantyka. W tej drugiej typologii, która została wykorzystana w niniejszym artykule, podstawę podziału stanowią typy znaczeń generowanych za pomocą muzycznych motywów przewodnich.

Przedmiotem artykułu jest próba odpowiedzi na pytanie o relację, jaka powstaje pomiędzy określonym motywem muzycznym a jego znaczeniem pozamuzycznym. Szczególnie ważne wydają się zwłaszcza dwie kwestie szczegółowe odnoszące się do metody twórczej Wagnera: (1) czy kompozytor konstruował kształt muzyczny motywów w sposób arbitralny i oryginalny, czy też może kierował się zasadami podobieństwa/analogii, oraz (2) czy nadając danym motywom przewodnim określoną formę dźwiękową, odnosił się do tradycyjnych kodów znaczeniowych muzyki (retoryka muzyczna, malarstwo dźwiękowe, charaktery i symbole muzyczne), czy też tworzył te muzyczne znaki jako indywidualne jakości, niepowiązane z tymi tradycjami. W poszukiwaniu odpowiedzi na te pytania w artykule podjęto analizę jednego typu motywów przewodnich, służących odwzorowaniu przedmiotów, czyli istotnych dla akcji rekwizytów, mających określony kształt, wygląd i przeznaczenie.