Evaluating the Financial Performance and Impact of Primary Agricultural Cooperative Societies on Farmers in Haryana, India

The primary agricultural cooperative/credit societies (PACS) primarily aim to support and strengthen the country's agricultural sector (Bhattacharyya & Sinha, 2021). Haryana became the 20^th state of India on November 1, 1966, after separating from Punjab. Initially governed by the Punjab Agriculture Development Act (1957) and the Punjab State Cooperative Act (1961), Haryana introduced its own Cooperative Societies Act in 1984. The state has actively promoted cooperative movements, including reducing the minimum membership for transport cooperative societies from ten to five to encourage employment (Yadav, 2018).

At its formation, Haryana's economy was primarily agrarian, contributing 60.7% to the gross state domestic product. Over time, industry and services grew faster, reducing agriculture's share to 16.6% in 2019–20. However, agriculture remains crucial for sustained economic growth (Government of Haryana, 2020-a). Agricultural credit is provided by commercial banks, regional rural banks (RRBs), and cooperative institutions. The short-term cooperative credit structure includes HARCO Bank (with 13 branches and 2 extension counters) at the state level, central cooperative banks (with 19 district headquarters with 594 branches) at the district level, and 725 PACS at the village level, serving nearly 1,193 thousand rural members. PACS primarily provide short-term agricultural loans and through borrowings, PACS earn a 1.5% margin on crop loans by lending at a 7% interest. While advancing loans, they collect a 5% share money from small and marginal farmers and 10% from large farmers, rural artisans, petty shopkeepers, and landless laborers (Government of Haryana, 2020-a; HSCABL, 1999-00–2018–19).

Crop loans through PACS are provided without collateral, unlike Kisan Credit Cards (KCC) issued by commercial banks, which require land as security. Instead, PACS require two personal sureties from its members. Loans are sanctioned based on the land register verified by patwari ⁽¹⁾ and are also available to oral lessees and sharecroppers. The loan amount is released via cheque, as needed, through the central cooperative bank. Farmers' maximum credit limit is fixed for three years and reviewed annually based on the scale of finance, which includes all costs related to crop production, such as seeds, fertilizers, irrigation, and harvesting. This limit is determined by multiplying the acreage cultivated by the farmer with the cost of raising the crop. The District Level Technical Committee (DLTC) recommends the scale of finance, which is reviewed by the State Level Technical Committee (SLTC) and approved by the Registrar of Cooperative Societies, Haryana (HSCABL, 1999-00–2018–19).

PACS primarily provide short-term agricultural advances at a 7% interest rate. However, the Government of India (3%) and the Haryana State Government (4%) offer interest subvention, reducing the effective rate to 0% for prompt payee farmers. A 5% penal interest is charged for late payments (HSCABL, 1999-00–2018–19).

The whole Haryana state is the area of this study. Further the study selected representative respondents through a multi-stage sampling process.

• Stage I: Selection of Districts: Haryana was divided into three agro-eco-regions based on ecology and cropping patterns, as per the Haryana State Agriculture Policy by Kisan Ayog, Government of Haryana. Each zone has unique strengths and weaknesses (Table 1). From the 22 districts, one district per zone was chosen based on the largest sown area of major crops: Karnal from zone 1, Sirsa from zone 2, and Bhiwani from zone 3.

• Stage II: Selection of Crops: Two major crops were chosen from each selected district based on the largest sown area: Karnal (wheat, rice), Sirsa (wheat, cotton), and Bhiwani (cotton, mustard), covering both rabi (October–November) and kharif (June–July) seasons.

• Stage III: Selection of PACS: Nine PACS were selected based on loan disbursement data from central cooperative banks (2019–2020): Karnal (Nilokheri, Karnal, Balu), Sirsa (Odhan, Rania, Alikan), and Bhiwani (Bahal, Jamalpur, Ghuskani).

• Stage IV: Selection of Respondents: A sample of 540 farmers was chosen (270 beneficiaries, 270 non-beneficiaries) using proportionate random sampling. Farmers were classified into small ⁽²⁾ (80%) and large ⁽³⁾ (20%) categories. From each PACS, 30 beneficiaries ⁽⁴⁾ and 30 non-beneficiaries ⁽⁵⁾ farmers were selected. Each district included 180 respondents (90 beneficiaries, 90 non-beneficiaries).

Figure 2.

Sampled respondents

Schemat 2. Próba respondentów

The simple arithmetic mean was used for calculating the average as follows: (1) X¯=ΣXN \overline X = {{\Sigma X} \over N}

The regression analysis was applied to calculate the compound growth rate by the following formula: (2) Y=A[1+r]t Y = A{[1 + r]^t} where:

• Y – dependent variable,

• A – constant,

• B = 1 + r,

• r – compound growth rate,

• t – time variable in years (from 1999-00 to 2022–23)

By taking log both sides of Equation 2 (3) log Y=log A+t log [1+r]or/lub Y*=a+bt \matrix{{\log \,Y = \log \,A + t\,\log \,[1 + r]} \cr {{\rm{or}}/{\rm{lub}}\,Y* = a + bt} \cr} where:

• Y* = log Y

• a = log A

• b = log (1 + r)

Using the least square method on Equation 3, one can obtain the estimated value of a, b.

The compound growth rate (r) thus obtained as:

• antilog b = (1 + r) [since b = log (1 + r)]

• r = antilog b − 1

• In percentage term, r = [antilog b − 1] ×100

The following formula calculated the benefit–cost ratio: log Y=log A+t log [1+r]or/lub Y*=a+bt {\rm{Benefit}} - {\rm{Cost}}\,{\rm{Ratio}} = {{{\rm{Net}}\,{\rm{Returns}}} \over {{\rm{Total}}\,{\rm{Cost}}}}

This section evaluates PACS performance in Haryana based on owned funds, deposits, borrowings, other funds, and working capital. Owned funds include share capital and reserves, while other funds comprise funds from profits and undistributed earnings. Working capital is the sum of owned funds, borrowed capital, and other funds. The findings provide insights into the financial growth and stability of PACS.

The performance of PACS in Haryana from 1999-00 to 2022–23 showed a steady increase in owned funds, deposits, borrowings, and working capital. Initially, borrowings dominated working capital at 88.08% in 1999-00 but declined to 77.01% in 2022–23, though they remained the primary source. Owned funds and deposits saw consistent growth, with their shares in working capital rising over time. Between 2004–05, PACS earned significant profits, increasing the share of other funds in working capital. The government's implementation of the Vaidyanathan Committee's recommendations in 2007 led to financial assistance of INR ⁽⁶⁾ 4,995 to 5,660 million merged PACS, reducing borrowings from central cooperative banks. Post-2007, the share of owned funds increased significantly, peaking between 2007–08 and 2014–15.

Despite a declining percentage, borrowings remained the major contributor to working capital throughout the study period. The absolute values of owned funds, deposits, borrowings, and working capital grew significantly, with compound growth rates of 8.6, 7.5, 8.3, and 9.0%, respectively. By 2022–23, working capital stood at INR 162,413.8 million, with borrowings still constituting 77.01%. The study aligns with findings by Bansal (2002) and Pujari (2008), reinforcing that borrowings remain a crucial component of PACS' financial structure.

Overall, PACS in Haryana demonstrated financial growth and stability, with increasing owned funds and deposits, though continued reliance on borrowings highlights the need for further financial strengthening. PACS performance improved, with consistent growth in financial resources, reduced reliance on borrowings, and enhanced capital strength. Overall, PACS have demonstrated strong performance in advancing progress and development (Rao & Janne, 2021).

The performance of PACS in Haryana, in terms of purpose- and term-wise loans issued, was analyzed for the period 1999-00 to 2022–23. The study calculated the compound growth rate and the percentage share of different types of loans. Loans were categorized into agricultural and non-agricultural types. Agricultural loans dominated, including short- and medium-term loans for purchasing cattle, bullock carts, and agricultural implements. Non-agricultural loans were issued to rural artisans, petty shopkeepers, and for consumption purposes.

Total loans issued in 1999-00 were INR 22,644.8 million, with a steady increase until 2007–08. A significant rise was observed in 2008–09 (INR 30,111 million) due to the debt waiver scheme, followed by further growth to INR 120,900.9 million in 2018–19. The compound growth rate for total loans issued was 7.6%. Agricultural loans accounted for 91.36% of total loans in 1999-00 and peaked at 99.70% in 2012–13, with a compound growth rate of 7.9%. In contrast, non-agricultural loans declined, showing a negative growth rate of −3.8%. Regarding loan tenure, short-term loans constituted 98.80% of total loans in 1999-00, fluctuating between 93.22% (2004–05) and 99.92% (2022–23). Their compound growth rate was 7.8%. However, medium-term loans had a negative growth rate of −7.2%, reflecting a decline in their share.

The study concluded that PACS effectively supported agricultural loans and short-term credit, while non-agricultural and medium-term loans performed poorly, likely due to insufficient funding. Similar findings were reported by Bansal (2002) and Pujari (2008), highlighting the dominance of agricultural lending in cooperative credit structures.

This section examines the loan recovery performance of PACS in Haryana. Kharif crop loans are disbursed between March 1 and August 31, with repayment due on or before February 28 of the following year. Similarly, rabi crop loans are provided between September 1 and February 28 or 29, with repayment due on or before June 30. To facilitate loan recovery, PACS managers (Prabandhaks) prepare installment schedules (Kist Bandi) for each crop and issue demand notices to loan members at the time of harvest. Additionally, PACS managers and staff personally contact each loan member to ensure repayment. The recovery rate and overdue amounts relative to total demand have been calculated, where amounts recovered before the due date are classified as recoveries, and those remaining unpaid beyond the due date are categorized as overdue.

The performance of PACS in Haryana in terms of loan recovery from 1999-00 to 2022–23 highlights the financial stability of these institutions. Loan recovery is crucial for PACS, as mounting overdue amounts hinder their operations. In 1999-00, the total loan demand was INR 26,344.6 million, with INR 19559.3 million recovered and INR 6785.3 million overdue, resulting in a recovery rate of 74.24%. While the recovery rate fluctuated initially, it showed a continuous increase from 2002–03 to 2005–06, accompanied by a decrease in overdue amounts. However, recovery declined between 2005–06 and 2008–09, dropping to 57.14% in 2008–09, while overdue amounts peaked at 42.86%.

The highest overdue levels were recorded in 2008–09 and 2009–10, coinciding with the Government of India's Agriculture Debt Relief Scheme (2008) and the Haryana state government's loan waiver scheme in 2009–10. Under this scheme, outstanding overdue loans up to INR 10 thousand per member were waived. The state government reimbursed INR 836.5 million in 2010–11, INR 850.0 million in 2011–12, and INR 770.2 million in 2012–13, but denied interest claims worth INR 1748.0 million.

Loan recovery improved after 2009–10, rising to 74.33% in 2016–17, while overdue amounts decreased to 25.67%. This improvement was attributed to various interest subvention schemes provided by the central and state governments. The lowest overdue rate was recorded in 2019–20, following a 4% interest subvention introduced in 2014 for farmers who repaid loans on time. The compound growth rate for demand, recovery, and overdue was 7.3, 7.8, and 6.1%, respectively, indicating that recovery amounts grew at a higher rate than demand and overdue.

Overall, PACS faced challenges in maintaining a balanced recovery rate, with government interventions significantly influencing trends in loan repayment. The recovery performance of PACS was lower than overdue amounts. The lowest recovery occurred in 2008–09 due to the Agriculture Debt Relief Scheme (2008) by the Government of India. In contrast, the highest recovery was recorded in 2015–16, driven by the state government's interest subvention scheme, which incentivized timely loan repayment.

This section analyzes the profit and loss performance of PACS in Haryana, following the Reserve Bank of India's reporting framework on banking trends. The percentage of profit- and loss-making PACS has been calculated, with overall financial results presented in Table 5. Positive values indicate profit, while negative values signify losses. The profit and loss performance of PACS in Haryana from 1999–2000 to 2022–23 reveals significant fluctuations.

In the initial year, 26.14% of PACS were profitable, while 73.85% incurred losses, with an overall loss of INR 384.1 million. Profit-making PACS increased to 54.47% in 2003–04, recording a profit of INR 209.6 million, and peaked at 63.09% in 2004–05 with INR 616.5 million in profit. A major restructuring of PACS was approved in 2006, reducing the number of PACS from 2,441 in 2005–06 to 594 in 2006–07. To revive short-term cooperative credit, the government accepted the Vaidyanathan Committee's recommendations, signing an MoU with the Government of India and NABARD in 2007. Under the INR 7017.2 million Revival Package, INR 4995.0 million was allocated to 566 merged PACS. As a result, profit-making PACS increased to 59.25% in 2007–08, generating INR 30.6 million in profit.

Despite some positive trends, loss-making PACS remained dominant, peaking at 94.75% in 2009–10, with losses of INR 2920.7 million. From 2009–10 to 2022–23, over 89% of PACS continued to face losses, with maximum losses recorded at INR 6306.4 million in 2018–19, INR 6255.5 million in 2021–22, and INR 5770.2 million in 2022–23. Throughout the study period, more than 50% of PACS remained in losses, except in 2003–04, 2004–05, and 2007–08. It is concluded that the performance of PACS in terms of profit and loss has not been found good. More than 70 to 85% of PACS remained in losses in most of the years.

This sub-section presents findings on the impact of PACS credit on beneficiary farmers' costs, returns, and production. The analysis includes comparisons based on farm size categories for both beneficiary and non-beneficiary farmers. Costs, returns, and the benefit–cost ratio are measured in INR per acre. Total cost comprises variable costs, management expenses, risk factors, transportation, and land rental value. Gross returns are determined by multiplying total production by its price, while net returns represent the difference between gross returns and total costs. The benefit–cost ratio is obtained by dividing net returns by total costs.

Table 6 presents the study's findings on the impact of PACS credit on the costs and returns of selected rabi crops in Haryana. The results indicate that beneficiary farmers incurred higher total costs than non-beneficiaries, primarily due to their timely access to inputs in larger quantities. However, this does not imply that non-beneficiary farmers used lower-quality inputs. The cost difference between the two groups was measured at INR 1,150.42 per acre. Additionally, beneficiary farmers achieved higher gross returns than non-beneficiaries, likely due to increased input usage, with a measured difference of INR 2,363.50 per acre. The net return difference, which reflects the true impact of PACS credit, was recorded at INR 1,213.07 per acre.

The findings further reveal that the benefit–cost ratio was higher for beneficiary farmers (0.163), indicating that every rupee invested generated a return of INR 0.163. The difference in the benefit –cost ratio, measured at 0.026, highlights the positive impact of PACS credit on agricultural profitability.

Table 7 analyzes the impact of PACS credit on the costs and returns of selected rabi crops in Haryana based on farm size. The findings indicate that both small and large beneficiary farmers incurred higher total costs (INR 40,356.80 and INR 42,022.91 per acre, respectively) than their non-beneficiary counterparts (INR 39,200.53 and INR 40,895.88 per acre). This difference, measured at INR 1,156.27 for small farmers and INR 1,127.03 for large farmers, is attributed to beneficiaries' timely access to agricultural inputs in larger quantities.

Small farmers exhibited a greater cost difference than large farmers, as they generally lack the financial capacity to purchase high-quality inputs without credit support. Similarly, beneficiary farmers—both small and large—achieved higher gross returns than non-beneficiaries due to increased input utilization. The gross return difference was INR 2,500.91 per acre for small farmers and INR 1,736.58 per acre for large farmers, with small farmers benefiting more significantly.

The net return difference, which reflects the true impact of PACS credit, was highest among small farmers at INR 1,344.64 per acre. The benefit–cost ratio was also favorable, with beneficiary large farmers recording the highest ratio of 0.170, meaning every rupee invested yielded INR 0.170 in returns. For small farmers, the benefit–cost ratio for beneficiaries and non-beneficiaries was 0.161 and 0.131, respectively, while for large farmers, it was 0.170 and 0.160. Overall, the findings confirm that PACS credit positively influences the cost and returns of rabi crops, particularly benefiting small farmers.

Table 8 presents the impact of PACS credit on the costs and returns of selected kharif crops in Haryana. Beneficiary farmers had higher total costs than non-beneficiaries due to timely access to larger quantities of inputs. The cost difference was INR 1,828.40 per acre. However, this did not indicate lower input quality among non-beneficiaries. Beneficiary farmers also achieved higher gross returns, with a difference of INR 2,968.70 per acre, attributed to greater input usage. The net return difference, reflecting the true impact of PACS credit, was INR 1,140.30 per acre.

The benefit–cost ratio for beneficiary farmers was 0.011, meaning each rupee invested yielded INR 0.011 in returns. The benefit–cost ratio difference was 0.021, confirming the positive impact of PACS credit on farmers' profitability. These findings highlight the role of PACS credit in improving agricultural investments and income for beneficiary farmers in Haryana.

Table 9 presents the impact of PACS credit on the costs and returns of selected kharif crops in Haryana, categorized by farm size. The total cost for small and large beneficiary farmers was higher (INR 54,456.01 and INR 57,181.09 per acre) compared to non-beneficiaries (INR 52,556.67 and INR 55,636.52 per acre). This increase is attributed to beneficiary farmers' ability to spend more on inputs due to timely access to credit. The cost difference was INR 1,899.34 per acre for small farmers and INR 1,544.57 per acre for large farmers, with a greater disparity among small farmers due to their limited capacity to invest in quality inputs. Similarly, beneficiary farmers had higher gross returns, with small and large farmers showing differences of INR 3,099.55 and INR 2,435.87 per acre, respectively. The impact was more significant for small farmers. The net return difference, reflecting the true effect of PACS credit, was the highest among small farmers at INR 1,200.20 per acre.

The benefit–cost ratio was highest for beneficiary large farmers at 0.039, indicating an additional return of INR 0.039 per INR 1 invested. For small farmers, the benefit–cost ratio was 0.004 for beneficiaries and −0.018 for non-beneficiaries, showing a loss for non-beneficiary small farmers. Among large farmers, the benefit–cost ratio was 0.039 for beneficiaries and 0.024 for non-beneficiaries. These findings confirm that PACS credit positively impacts the cost and returns of selected kharif crops, particularly benefiting small farmers by improving their investment capacity and profitability.

The analysis concludes that PACS credit positively impacts the cost, returns, and benefit–cost ratio of selected rabi and kharif crops for beneficiary farmers. Costs and gross returns increased across all categories of beneficiary farmers in Haryana, indicating a beneficial effect of PACS credit, enhancing their financial sustainability and agricultural output.

This section examines the impact of PACS credit on the production of selected crops in Haryana as depicted in Table 10. The study evaluates production in quintals per acre, comparing beneficiary and non-beneficiary farmers.

The findings reveal that PACS credit positively influenced crop production, with an overall impact of 5.07%, equivalent to 0.84 quintals more per acre than non-beneficiaries. Small farmers benefited more from PACS credit, with a 5.57% increase in production compared to 3.31% for large farmers. This is attributed to small farmers limited financial resources, making affordable credit crucial for timely input purchases.

However, in absolute terms, non-beneficiary large farmers still produced more per acre than beneficiary small farmers due to their ability to invest in better-quality inputs. The study confirms that beneficiary large farmers also had higher production than their non-beneficiary counterparts. These findings align with previous research by Abel et al. (2015), Kumar and Singh (2007), Maurya (2015), and Yadav and Rao (2024), reinforcing the conclusion that PACS credit enhances agricultural productivity.

The study's findings on the impact of PACS credit on the production of selected kharif crops in Haryana are presented in Table 11. Production is measured in quintals per acre, and the impact is assessed based on the percentage difference in yield between beneficiary and non-beneficiary farmers in the study area.

The study reveals that PACS credit positively impacts the production of selected kharif crops, with beneficiary farmers achieving a 4.92% higher yield, equivalent to 0.56 quintals per acre, compared to non-beneficiaries. The impact was more significant for small farmers (5.27%) than for large farmers (3.81%), as they rely on affordable credit for timely input access. However, in absolute terms, non-beneficiary large farmers had higher production than beneficiary small farmers due to their ability to invest in better-quality inputs. Beneficiary large farmers, however, outperformed non-beneficiaries. The overall production difference between beneficiaries and non-beneficiaries was 4.92%. These findings align with previous research by Abel et al. (2015), Maurya (2015), Kumar and Singh (2007), and Yadav and Rao (2024), which also concluded that PACS credit enhances agricultural production and productivity.

The study concludes that PACS credit positively impacts the production of selected rabi and kharif crops for both small and large farmers in Haryana. The impact is more significant for small farmers due to their reliance on affordable credit for timely input access. However, in absolute terms, non-beneficiary large farmers produce more per acre than beneficiary small farmers. Overall, PACS credit enhances the cost efficiency, returns, and production of beneficiary farmers, reinforcing its crucial role in improving agricultural productivity.

Beneficiary farmers are those who have availed agricultural credit from PACS, whereas non-beneficiary farmers have not. Table 12 presents the year-wise repayment behavior of beneficiary farmers in Haryana from 2006–07 to 2018–19. During this period, repayment rates fluctuated between 65.03% in 2008–09 and 76.79% in 2015–16. The decline in 2008–09 coincided with the introduction of the Agriculture Debt Relief Scheme–2008 by the Government of India, which led to an increase in loan defaults. Repayment behavior improved from 2009–10 to 2014–15 due to an interest subvention scheme offered by both the central and state governments. In 2009–10, a 3% interest rebate was granted to 611,884 farmers, making loans more affordable. From April 1, 2011, the central government continued providing a 3% interest subvention, effectively reducing the crop loan interest rate to 4% for prompt payers. Further improvement was observed in 2015–16 when the Haryana government introduced an additional 4% interest subvention for timely repayments from September 1, 2014, leading to the highest repayment rate of 76.79%. However, repayment rates declined slightly in subsequent years, reaching 76.34% in 2018–19.

The study concludes that most beneficiary farmers repaid their loans regularly, benefiting from a 7% interest subvention provided by the central and state governments. These findings align with Naik (2021), who also observed high repayment rates among farmers utilizing subsidized credit. The highest loan defaults occurred in 2008–09 due to the debt relief scheme, while repayment rates peaked in 2015–16 following enhanced interest subsidies. On average, about 75% of beneficiary farmers consistently repaid their loans, demonstrating the positive impact of the interest subvention scheme on agricultural credit repayment behavior.

The field survey results, presented in Table 13, highlight the repayment behavior of beneficiary farmers in Haryana. Around 71.85% of beneficiary farmers repaid their loans regularly, while 19.26% did so irregularly, and 8.89% defaulted. Among small farmers, the repayment behavior was 71.76% regular, 19.91% irregular, and 8.33% defaulted. For large farmers, 72.22% repaid regularly, 16.67% irregularly, and 11.11% defaulted.

Conclusively, findings indicate that most beneficiary farmers have been consistent in loan repayment. However, nearly one-fifth of them have been repaying irregularly, primarily due to short repayment periods. Additionally, 8.89% defaulted, mainly because of expectations of loan waivers and the availability of unsecured loans. These results align with Naik (2021), who also found that most farmers repay their loans regularly. Overall, the study reveals that while most farmers meet their repayment obligations, a small percentage defaults due to loan conditions and policy expectations. Additionally, about 19% repay irregularly due to short repayment periods.

This section examines the challenges faced by beneficiary farmers in accessing credit from PACS in Haryana. The results are presented based on the number of affected farmers and the corresponding percentage for each identified constraint.

Inadequate Credit Limit: The credit limit for each farmer is determined based on the crops grown and the acreage cultivated. This limit considers the total cost of raising a crop, including expenses for seeds, irrigation, fertilizers, pesticides, labor, and transportation. PACS uses this financial scale to decide loan amounts.

Short Loan Repayment Period: Crop loan repament periods are brief. Kharif loans are provided between March 1 and August 31, with repayment due by February 28 of the following year. Rabi loans are given between September 1 and February 28/29, with repayment due by June 30. The study found that 66.29% of farmers considered this repayment period too short, with 69.90% of small farmers and 51.85% of large farmers sharing this concern.

High Penalty Rates: While crop loans are initially offered at 7% interest, government interest subvention schemes effectively reduce it to 0% for a limited period. However, farmers who fail to repay on time face a 5% penalty, and after the specified period, the interest rate rises to 12%. About 55.92% of beneficiary farmers found the penalty excessive, with small farmers (60.18%) being more affected than large farmers (38.89%).

Unavailability of Medium-Term Loans: Although PACS can provide medium-term loans, they are not mandatory. Due to limited funds, many farmers cannot access them. Half of the beneficiary farmers reported this issue, with 53.24% of small farmers and 37.03% of large farmers affected.

This section examines the challenges non-beneficiary farmers faced in accessing credit from PACS in Haryana. The key constraints include inadequate credit limits, restrictions on opening new accounts, and fear of being a defaulter. The analysis reveals that the major constraints faced by non-beneficiary farmers in accessing credit from PACS include an inadequate credit limit (82.22%), restrictions on opening new accounts (69.85%), and fear of default (17.78%). Among these, inadequate credit limits are a common challenge for both beneficiary and non-beneficiary farmers. This limitation restricts farmers' access to sufficient financial support, affecting their agricultural activities. The inability to open new accounts further hinders credit availability, while the fear of default discourages farmers from seeking loans. These factors collectively contribute to the limited access to PACS credit for non-beneficiary farmers.

This section outlines the constraints identified by PACS employees in the functioning of PACS in Haryana. The findings are presented based on the number of PACS employees and the corresponding percentage of each reported constraint.

Lack of adequate funds: This is a significant issue, with 100% of employees stating it as a major challenge. PACS require sufficient funds to cover losses, which are typically generated from profits. However, since many PACS operate at a loss, they struggle to create necessary financial reserves.

Low level of deposits: Deposits from members serve as a cost-effective source of funding, but many farmers hesitate to deposit due to a lack of trust in PACS. This problem was highlighted by all surveyed employees across the state.

Increased government intervention: It was also cited as a major constraint by 100% of PACS employees. Government schemes such as debt waiver programs and interest subvention schemes create financial instability. Debt waivers discourage borrowers from repaying loans on time, impacting PACS liquidity. Additionally, PACS do not charge interest on loans repaid before the due date, as the government provides interest subvention (3% from the central government and 4% from the state government). However, delays in receiving these reimbursements from the government further strain PACS finances.

Limitation of interest: There is the provision 65 in the Haryana Co-Operative Societies Act, 1984 that “a co-operative society shall not recover interest on short-term loans given to members in excess of the principal amount of the loan advanced”. Due to this, PACS are incurring losses by not charging interest on old overdue amounts.

Lack of diversification of loans: PACS did not increase the diversification of loan portfolio into secured medium-term loans and advances in other areas like medium-term loans for dairy, piggery, and fishery.

Poor loan recovery percentage: PACS employees stated that in the state, the recovery percentage of the loan is very poor due the anticipation of debt waives off and short time of loan repayment.

Lack of trained staff: The PACS employees admitted that most PACS employees are aged and have lacked the competencies to foster the growth of the PACS. According to the annual publication of data on PACS by the NAFSCOB (2020), there were 43.53% trained staff and 56.46% untrained staff.

Procedure for recovery is not to be followed: There is a proper procedure for recovery of advances made by the PACS, for rabi and kharif crops, PACS managers (Prabandhaks) prepare instalments (Kist Bandi) for each crop and issue demand notices to each loan member at the time of harvesting of crops. The PACS manager along with PACS staff contact each loan member personally. Yet, in the state, 46.67% PACS employees responded that the procedure for recovery is not followed. Timely repayment of loans by debtor members depends on the recovery system to a large extent, and PACS employees do not contact individual debtor members to repay their loans.

Higher cost of management: According to the annual report 2006–07 of the Haryana State Cooperative Apex Bank Limited, the percentage of financial margin on working capital was 0.19% and the percentage of cost of management was 1.16% higher than the financial margin.

Political interference by PACS management in distributing fertilizers: PACS are managed by a body elected from local village groups, and political interference makes the management take unwise decisions with respect to the distribution of agricultural inputs.

Non-cooperative attitude of borrowers: Due to the non-cooperative attitude of borrowing members, the repayment of loans is often arbitrarily delayed.

PACS mają na celu przede wszystkim wspieranie i wzmacnianie sektora rolnego kraju (Bhattacharyya i Sinha, 2021). Hariana stała się dwudziestym stanem Indii 1 listopada 1966 r. po odłączeniu się od Pendżabu. Początkowo rządzona na mocy ustawy o rozwoju rolnictwa Pendżabu (1957) i ustawy o spółdzielniach stanu Pendżab (1961), Hariana wprowadziła w 1984 r. własną ustawę o spółdzielniach. Stan aktywnie promował ruchy spółdzielcze, w tym zmniejszenie minimalnej liczby członków spółdzielni transportowych z dziesięciu do pięciu w celu zachęcenia do zatrudnienia (Yadav, 2018).

W momencie powstania gospodarka Hariany była głównie rolnicza i stanowiła 60,7% produktu krajowego brutto stanu. Z biegiem czasu przemysł i usługi rozwijały się szybciej, zmniejszając udział rolnictwa do 16,6% w 2019–20. Jednak rolnictwo pozostaje kluczowe dla trwałego wzrostu gospodarczego (Government of Haryana, 2020-a). Kredyty rolnicze są udzielane przez banki komercyjne, regionalne banki rolnicze (RRB) oraz instytucje spółdzielcze. Struktura krótkoterminowych kredytów spółdzielczych obejmuje bank HARCO (z 13 oddziałami i 2 punktami obsługi) na poziomie stanowym, centralne banki spółdzielcze (z 19 siedzibami okręgowymi i 594 oddziałami) na poziomie okręgowym oraz 725 PACS na poziomie wsi, obsługujących prawie 1193 tys. członków z obszarów wiejskich. PACS udzielają głównie krótkoterminowych kredytów rolniczych, a dzięki zaciągniętym pożyczkom uzyskują 1,5% marżę od pożyczek na uprawy o 7% oprocentowaniu. Przy udzielaniu pożyczek pobierają 5% udziału od drobnych rolników oraz 10% od dużych rolników, wiejskich rzemieślników, drobnych sklepikarzy i bezrolnych robotników (Government of Haryana, 2020-a; HSCABL, 1999-00–2018–19).

Pożyczki na uprawy za pośrednictwem PACS są udzielane bez zabezpieczenia, w przeciwieństwie do kart kredytowych (KCC) wydawanych przez banki komercyjne, które wymagają gruntu jako zabezpieczenia. Zamiast tego PACS wymagają od swoich członków dwóch poręczeń osobistych. Pożyczki są zatwierdzane na podstawie rejestru gruntów zweryfikowanego przez patwari ⁽⁷⁾ i są również dostępne dla dzierżawców ustnych i współdzierżawców. Kwota pożyczki jest wypłacana w razie potrzeby czekiem za pośrednictwem centralnego banku spółdzielczego. Maksymalny limit pożyczki dla rolników jest ustalany na trzy lata i corocznie weryfikowany na podstawie skali finansowania, która obejmuje wszystkie koszty związane z produkcją roślinną, takie jak nasiona, nawozy, nawadnianie i zbiór plonów. Limit ten ustala się poprzez pomnożenie areału uprawianego przez rolnika przez koszt uprawy danej rośliny. Komitet techniczny na poziomie okręgowym (DLTC) rekomenduje skalę finansowania, która jest weryfikowana przez komitet techniczny na poziomie stanowym (SLTC) i zatwierdzana przez kierownika urzędu rejestrowego spółdzielni w Harianie (HSCABL, 1999-00–2018–19).

PACS udziela przede wszystkim krótkoterminowych zaliczek na działalność rolniczą oprocentowanych w wysokości 7%. Jednak rząd Indii (3%) i rząd stanu Hariana (4%) oferują dotacje na spłatę odsetek, obniżając efektywną stopę procentową do zera dla rolników terminowo spłacających zobowiązania. Za opóźnienia w spłacie naliczane są odsetki karne w wysokości 5% (HSCABL, 1999-00–2018–19).

Badaniem objęto cały stan Hariana. Ponadto w ramach badania wybrano reprezentatywnych respondentów w wieloetapowym procesie doboru próby.

• Etap I: Wybór okręgów – stan Hariana został podzielony na trzy agroekoregiony w oparciu o ekologię i struktury upraw, zgodnie z polityką rolną stanu Hariana opracowaną przez Kisan Ayog, rząd stanu Hariana. Każda strefa ma swoje mocne i słabe strony (Tab. 1). Spośród 22 okręgów wybrano po jednym okręgu z każdej strefy na podstawie największej powierzchni upraw głównych roślin: Karnal ze strefy I, Sirsa ze strefy II i Bhiwani ze strefy III.

• Etap II: Wybór upraw – z każdego wybranego okręgu wybrano dwie główne uprawy na podstawie największego obszaru zasiewów: Karnal (pszenica, ryż), Sirsa (pszenica, bawełna) i Bhiwani (bawełna, gorczyca), obejmujące zarówno sezon rabi (październik–listopad), jak i kharif (czerwiec–lipiec).

• Etap III: Wybór PACS – na podstawie danych dotyczących wypłat kredytów z centralnych banków spółdzielczych (2019–20) wybrano dziewięć PACS: Karnal (Nilokheri, Karnal, Balu), Sirsa (Odhan, Rania, Alikan) i Bhiwani (Bahal, Jamalpur, Ghuskani).

• Etap IV: Wybór respondentów – Wybrano próbę 540 rolników (270 beneficjentów, 270 osób niebędących beneficjentami) przy użyciu proporcjonalnego losowego doboru próby ⁽⁸⁾ . Rolników podzielono na dwie kategorie: małe gospodarstwa rolne (80%) i duże gospodarstwa rolne ⁽⁹⁾ (20%). Z każdego PACS wybrano 30 beneficjentów ⁽¹⁰⁾ i 30 rolników niebędących beneficjentami ⁽¹¹⁾ . Każdy okręg dostarczył 180 respondentów (90 beneficjentów, 90 osób niebędących beneficjentami).

Do obliczenia średniej zastosowano prostą średnią arytmetyczną: (1) X¯=ΣXN \overline X = {{\Sigma X} \over N}

Do obliczenia skumulowanego wskaźnika wzrostu zastosowano analizę regresji według następującego wzoru: (2) Y=A[1+r]t Y = A{[1 + r]^t} gdzie:

• Y – zmienna zależna,

• A – stała,

• B = 1 + r,

• r – skumulowany wskaźnik wzrostu,

• t – zmienna czasowa w latach (od 1999–00 do 2022–23)

Po zlogarytmowaniu obu stron równania 2 (3) log Y=log A+t log [1+r]or/lub Y*=a+bt \matrix{{\log \,Y = \log \,A + t\,\log \,[1 + r]} \cr {{\rm{or}}/{\rm{lub}}\,Y* = a + bt} \cr} gdzie:

• Y* = log Y

• a = log A

• b = log (1 + r)

Stosując metodę najmniejszych kwadratów do równania 3, otrzymujemy szacunkową wartość a, b.

W ten sposób otrzymujemy skumulowany wskaźnik wzrostu (r) jako:

• antilog b = (1 + r) [ponieważ b = log (1 + r)]

• r = antilog b − 1

• W ujęciu procentowym r = [antilog b − 1] × 100

Poniższy wzór służy do obliczenia stosunku korzyści do kosztów: Stosunek korzyści do kosztów=Wynik ekonomicznyKoszt całkowity {\rm{Stosunek}}\,{\rm{korzy{\rm \acute{s}}ci}}\,{\rm{do}}\,{\rm{koszt{\rm \acute{o}}w}} = {{{\rm{Wynik}}\,{\rm{ekonomiczny}}} \over {{\rm{Koszt}}\,{\rm{calkowity}}}}

W tej części oceniono wyniki PACS w stanie Hariana na podstawie środków własnych, depozytów, zaciągniętych pożyczek, innych środków i kapitału obrotowego. Środki własne obejmują kapitał zakładowy i rezerwy, natomiast inne środki obejmują środki z zysków i niepodzielonych zysków. Kapitał obrotowy to suma środków własnych, kapitału pożyczonego i innych środków. Wyniki badania dostarczają informacji na temat wzrostu finansowego i stabilności PACS.

Wyniki PACS w stanie Hariana w latach od 1999–00 do 2022–23 wykazały stały wzrost środ-ków własnych, depozytów, zaciągniętych pożyczek i kapitału obrotowego. Początkowo zaciągnięte pożyczki dominowały w kapitale obrotowym, stanowiąc 88,08% w 1999–00, ale spadły do 77,01% w 2022–23, choć pozostały głównym źródłem finansowania. Odnotowano stały wzrost środków własnych i depozytów, a ich udział w kapitale obrotowym wzrastał z upływem czasu. W 2004–05 PACS osiągnęły znaczne zyski, zwiększając udział innych środków w kapitale obrotowym. Wdrożenie przez rząd zaleceń komisji Vaidyanathana w 2007 r. doprowadziło do udzielenia pomocy finansowej w wysokości – 4995 do 5660 mln INR ⁽¹²⁾ połączonym PACS, co zmniejszyło zadłużenie wobec centralnych banków spółdzielczych. Po 2007 r. udział środków własnych znacznie wzrósł, osiągając szczyt w latach 2007–08 i 2014–15.

Pomimo spadku udziału procentowego, zaciągnięte pożyczki pozostały głównym źródłem kapitału obrotowego w całym okresie objętym badaniem. Wartości bezwzględne środków własnych, depozytów, zaciągniętych pożyczek i kapitału obrotowego znacznie wzrosły, osiągając skumulowany wskaźnik wzrostu odpowiednio na poziomie 8,6; 7,5; 8,3 i 9,0%. W 2022–23 kapitał obrotowy wyniósł 162 413,8 mln INR, a zaciągnięte pożyczki nadal stanowiły 77,01%. Badanie jest zgodne z ustaleniami Bansala (2002) i Pujari (2008), według których pożyczki pozostają kluczowym elementem struktury finansowej PACS.

Ogólnie rzecz biorąc, PACS w stanie Hariana wykazały wzrost finansowy i stabilność, przy rosnących środkach własnych i depozytach, chociaż dalsza zależność od zaciągniętych pożyczek wskazuje na potrzebę dalszego wzmocnienia finansowego. Wyniki PACS poprawiły się, przy stałym wzroście zasobów finansowych, zmniejszeniu uzależnienia od kredytów i wzmocnieniu kapitału. Ogólnie rzecz biorąc, PACS osiągnęły dobre wyniki w zakresie postępu i rozwoju (Rao i Janne, 2021).

Wyniki PACS w stanie Hariana pod kątem kredytów udzielonych według celu i terminu spłaty zostały przeanalizowane za okres od 1999–00 do 2022–23. W badaniu obliczono skumulowany wskaźnik wzrostu i udział procentowy różnych rodzajów pożyczek. Pożyczki podzielono na rolnicze i nierolnicze. Dominowały pożyczki rolnicze, w tym kredyty krót-koterminowe i średnioterminowe na zakup bydła, wozów zaprzęgowych i narzędzi rolniczych. Kredyty nierolnicze były udzielane rzemieślnikom wiejskim, drobnym sklepikarzom oraz na cele konsumpcyjne.

Łączna kwota kredytów udzielonych w 1999–00 wyniosła 22 644,8 mln INR, przy czym do 2007–08 odnotowano stały wzrost. Znaczący wzrost zaobserwowano w 2008–09 (30 111 mln INR) w związku z programem umorzenia długów, a następnie dalszy wzrost do 120 900,9 mln INR w 2018–19. Skumulowany wskaźnik wzrostu całkowitej wartości udzielonych kredytów wyniósł 7,6%. Pożyczki rolnicze stanowiły 91,36% całkowitej wartości pożyczek w 1999–00 i osiągnęły najwyższy poziom 99,70% w 2012–13, przy skumulowanym wskaźniku wzrostu wynoszącym 7,9%. Natomiast odnotowano spadek pożyczek nierolniczych, wykazujących ujemny wskaźnik wzrostu wynoszący −3,8%. Jeśli chodzi o okres kredytowania, kredyty krótkoterminowe stanowiły 98,80% wszystkich kredytów w 1999–00, wahając się między 93,22% (2004–05) a 99,92% (2022–23). Ich łączna stopa wzrostu wyniosła 7,8%. Jednak kredyty średnioterminowe odnotowały ujemny wskaźnik wzrostu wynoszącą −7,2%, co odzwierciedla spadek ich udziału.

W badaniu stwierdzono, że PACS skutecznie wspierały pożyczki rolnicze i pożyczki krótkoterminowe, podczas gdy pożyczki nierolnicze i średnioterminowe osiągały słabe wyniki, prawdopodobnie z powodu niewystarczającego finansowania. Podobne ustalenia przedstawili Bansal (2002) i Pujari (2008), podkreślając dominację pożyczek rolniczych w strukturach kredytów spółdzielczych.

W niniejszej sekcji przeanalizowano skuteczność windykacji pożyczek przez PACS w stanie Hariana. Pożyczki na uprawy kharif są udzielane między 1 marca a 31 sierpnia, a termin spłaty przypada najpóźniej 28 lutego następnego roku. Podobnie kredyty na uprawy rabi są udzielane między 1 września a 28 lub 29 lutego, a termin spłaty przypada na 30 czerwca lub wcześniej. Aby ułatwić spłatę pożyczek, kierownicy PACS (Prabandhaks) przygotowują harmonogramy spłat (Kist Bandi) dla każdej uprawy i wystawiają wezwania do zapłaty członkom kredytowym w czasie zbiorów. Ponadto kierownicy i pracownicy PACS osobiście kontaktują się z każdym członkiem, który zaciągnął pożyczkę, aby zapewnić spłatę. Obliczono wskaźnik spłat i kwoty przeterminowane w stosunku do całkowitej kwoty wymagalnej, przy czym kwoty spłacone przed terminem wymagalności klasyfikuje się jako spłaty, a kwoty pozostałe do spłaty po terminie wymagalności klasyfikuje się jako przeterminowane.

Wyniki działalności PACS w stanie Hariana w zakresie spłaty kredytów w latach od 1999–00 do 2022– 23 podkreślają stabilność finansową tych instytucji. Odzyskiwanie kredytów ma kluczowe znaczenie dla PACS, ponieważ rosnące kwoty zaległych płatności utrudniają ich działalność. W 1999–00 całkowite zapotrzebowanie na pożyczki wyniosło 26 344,6 mln INR, z czego spłacono 19 559,3 mln INR, a 6785,3 mln INR pozostało niespłaconych, co dało stopę odzysku na poziomie 74,24%. Chociaż stopa odzysku początkowo ulegała wahaniom, w latach od 2002–03 do 2005–06 wykazywała stały wzrost, któremu towarzyszył spadek kwot zaległych. Jednak w latach 2005–06 i 2008–09 spłaty spadły do 57,14% w 2008–09, podczas gdy kwoty zaległe osiągnęły najwyższy poziom w wysokości 42,86%.

Najwyższy poziom zaległości odnotowano w latach 2008–09 i 2009–10, co zbiegło się w czasie z programem umorzenia długów rolniczych rządu Indii (2008) oraz programem umorzenia pożyczek rządu stanu Hariana w 2009–10. W ramach tego programu umorzono zaległe pożyczki do kwoty 10 tys. INR na członka. Rząd stanowy zwrócił 836,5 mln INR w 2010–11, 850,0 mln INR w 2011–12 i 770,2 mln INR w 2012–13, ale odrzucił roszczenia odsetkowe o wartości 1748,0 mln INR.

Po 2009–10 roku odzyskiwanie pożyczek poprawiło się, osiągając 74,33% w 2016–17, a kwota zaległych płatności spadła do 25,67%. Poprawę tę przypisano różnym programom dopłat do oprocentowania kredytów realizowanym przez rząd centralny i władze stanowe. Najniższy wskaźnik zaległości odnotowano w 2019–20, po wprowadzeniu w 2014 r. czteroprocentowej dotacji na spłatę odsetek dla rolników, którzy spłacili kredyty w terminie. Skumulowany wskaźnik wzrostu popytu, spłat i zaległości wyniósł odpowiednio 7,3, 7,8 i 6,1%, co wskazuje, że kwoty spłat rosły w tempie szybszym niż popyt i zaległości.

Ogólnie rzecz biorąc, PACS borykały się z trudnościami w utrzymaniu zrównoważonego wskaźnika odzyskiwania należności, a interwencje rządowe miały znaczący wpływ na trendy w spłacie pożyczek. Wyniki PACS w zakresie odzyskiwania należności były niższe niż kwoty zaległych płatności. Najniższy poziom odzysku odnotowano w 2008–09 w związku z programem umorzenia długów rolniczych (2008) rządu Indii. Natomiast najwyższy poziom odzysku odnotowano w 2015–16 dzięki programowi dotacji na spłatę odsetek wprowadzonemu przez rząd stanowy, który zachęcał do terminowej spłaty kredytów.

W niniejszej sekcji przeanalizowano wyniki finansowe PACS w stanie Hariana zgodnie z ramami sprawozdawczości Reserve Bank of India dotyczącymi trendów bankowych. Obliczono odsetek PACS osiągających zyski i straty, a ogólne wyniki finansowe przedstawiono w tabeli 5. Wartości dodatnie oznaczają zysk, a ujemne – stratę. Wyniki finansowe PACS w stanie Hariana w latach od 1999–00 do 2022–23 wykazują znaczne wahania.

W pierwszym roku 26,14% PACS osiągnęło zysk, a 73,85% poniosło straty, których łączna kwota wyniosła 384,1 mln INR. W 2003–2004 liczba rentownych PACS wzrosła do 54,47%, co dało zysk w wysokości 209,6 mln INR, a w 2004–05 osiągnęła najwyższy poziom w wysokości 63,09% (616,5 mln INR). W 2006 r. zatwierdzono gruntowną restrukturyzację głównych spółdzielni rolniczych, w wyniku której liczba PACS zmniejszyła się z 2441 w 2005–06 do 594 w 2006–07. Aby ożywić krótkoterminowy kredyt spółdzielczy, rząd przyjął zalecenia komitetu Vaidyanathan, podpisując w 2007 r. protokół ustaleń z rządem Indii i NABARD. W ramach pakietu naprawczego o wartości 7017,2 mln INR, 4995,0 mln INR przeznaczono na 566 połączonych PACS. W rezultacie liczba rentownych PACS wzrosła do 59,25% w latach 2007–08, generując 30,6 mln INR zysku.

Pomimo pewnych pozytywnych tendencji, nadal dominowały PACS przynoszące straty, osiągając szczytowy poziom w wysokości 94,75% w 2009–10, ze stratami w wysokości 2920,7 mln INR. W latach od 2009–10 do 2022–23 ponad 89% PACS nadal ponosiło straty, przy czym maksymalne straty odnotowano w latach 2018–19 (6306,4 mln INR), 2021–22 (6255,5 mln INR) i 2022–23 (5770,2 mln INR). W całym okresie badania ponad 50% PACS nadal ponosiło straty, z wyjątkiem lat 2003–04, 2004–05 i 2007–08. Stwierdzono, że wyniki PACS pod wzglę-dem zysków i strat nie były dobre. W większości lat ponad 70–85% PACS nadal ponosiło straty.

W tej części pracy przedstawiono wyniki dotyczące wpływu kredytów PACS na koszty, przychody i produkcję rolników będących beneficjentami. Analiza obejmuje porównania oparte na kategoriach wielkości gospodarstw zarówno dla rolników-beneficjentów, jak i rolników niebędących beneficjentami. Koszty, przychody i stosunek korzyści do kosztów są mierzone w rupiach na akr. Całkowity koszt obejmuje koszty zmienne, koszty zarządzania, czynniki ryzyka, transport i wartość dzierżawy gruntów. Przychody ogółem są obliczane poprzez pomnożenie całkowitej produkcji przez jej cenę, natomiast wynik ekonomiczny stanowi różnicę między przychodami ogółem a całkowitymi kosztami. Stosunek korzyści do kosztów uzyskuje się poprzez podzielenie wyniku ekonomicznego przez całkowite koszty.

W tabeli 6 przedstawiono wyniki badania dotyczące wpływu kredytów PACS na koszty i przychody wybranych upraw rabi w stanie Hariana. Wyniki wskazują, że rolnicy korzystający z programu ponieśli wyższe koszty całkowite niż rolnicy niekorzystający z programu, głównie dzięki terminowemu dostępowi do większych ilości środków produkcji. Nie oznacza to jednak, że rolnicy niekorzystający z programu stosowali środki produkcji niższej ja-kości. Różnica w kosztach między obiema grupami wyniosła 1150,42 INR na akr. Ponadto rolnicy korzystający z programu PACS osiągnęli wyższe przychody ogółem niż rolnicy niekorzystający z programu, prawdopodobnie dzięki zwiększonemu wykorzystaniu środków produkcji, przy czym różnica wyniosła 2363,50 INR na akr. Różnica w wynikach ekonomicznych, odzwierciedlająca rzeczywisty wpływ kredytu PACS, wyniosła 1213,07 INR na akr.

Wyniki badań pokazują ponadto, że stosunek korzyści do kosztów był wyższy dla rolników objętych programem (0,163), co oznacza, że każda zainwestowana rupia przyniosła zwrot w wysokości 0,163 INR. Różnica w stosunku korzyści do kosztów, wynosząca 0,026, podkreśla pozytywny wpływ kredytu PACS na rentowność rolnictwa.

W tabeli 7 przeanalizowano wpływ kredytów PACS na koszty i przychody wybranych upraw rabi w stanie Hariana w zależności od wielkości gospodarstwa. Wyniki wskazują, że zarówno mali, jak i duzi rolnicy będący beneficjentami ponieśli wyższe koszty całkowite (odpowiednio 40 356,80 INR i 42 022,91 INR na akr) niż rolnicy niebędący beneficjentami (39 200,53 INR i 40 895,88 INR na akr). Różnica ta, wynosząca 1156,27 INR dla małych rolników i 1127,03 INR dla dużych rolników, wynika z szybkiego dostępu beneficjentów do większych ilości środków produkcji rolnej.

Drobni rolnicy wykazali większą różnicę w kosztach niż duzi rolnicy, ponieważ zazwyczaj nie mają oni możliwości finansowych, aby bez wsparcia kredytowego zakupić wysokiej jakości środki produkcji. Podobnie rolnicy będący beneficjentami – zarówno drobni, jak i duzi – osiągnęli wyższe przychody ogółem niż rolnicy niebędący beneficjentami dzięki lepszemu wykorzystaniu środków produkcji. Różnica w przychodach ogółem wyniosła 2500,91 INR/akr dla małych rolników i 1736,58 INR/akr dużych, przy czym małe gospodarstwa odniosły większe korzyści.

Różnica w wyniku ekonomicznym, odzwierciedlająca rzeczywisty wpływ kredytów PACS, była najwyższa wśród małych rolników i wyniosła 1344,64 INR na akr. Stosunek korzyści do kosztów również był korzystny, przy czym beneficjenci będący dużymi rolnikami odnotowali najwyższy wskaźnik wynoszący 0,170, co oznacza, że każda zainwestowana rupia przyniosła 0,170 INR zysku. W przypadku małych rolników stosunek korzyści do kosztów dla beneficjentów i osób niebędących beneficjentami wyniósł odpowiednio 0,161 i 0,131, natomiast w przypadku dużych rolników wyniósł 0,170 i 0,160. Ogólnie rzecz biorąc, wyniki potwierdzają, że kredyty PACS mają pozytywny wpływ na koszty i przychody upraw rabi, przynosząc szczególne korzyści małym rolnikom.

W tabeli 8 przedstawiono wpływ kredytów PACS na koszty i przychody wybranych upraw kharif w stanie Hariana. Rolnicy, którzy skorzystali z programu, ponieśli wyższe koszty całkowite niż rolnicy, którzy nie skorzystali z programu, dzięki szybkiemu dostępowi do większych ilości środków produkcji. Różnica w kosztach wyniosła 1828,40 INR na akr. Nie oznaczało to jednak niższej jakości środków produkcji wśród rolników, którzy nie skorzystali z programu. Rolnicy, którzy skorzystali z programu, osiągnęli również wyższe przychody ogółem, z różnicą wynoszącą 2968,70 INR na akr, co można przypisać większemu wykorzystaniu środków produkcji. Różnica w wynikach ekonomicznych, odzwierciedlająca rzeczywisty wpływ kredytu PACS, wyniosła 1140,30 INR na akr.

Stosunek korzyści do kosztów dla rolników będących beneficjentami wyniósł 0,011, co oznacza, że każda zainwestowana rupia przyniosła 0,011 INR zwrotu. Różnica stosunku korzyści do kosztów wyniosła 0,021, co potwierdza pozytywny wpływ kredytu PACS na rentowność rolników. Wyniki te podkreślają rolę kredytu PACS w poprawie inwestycji rolniczych i dochodów rolników będących beneficjentami w stanie Hariana.

W tabeli 9 przedstawiono wpływ kredytów PACS na koszty i przychody wybranych upraw kharif w stanie Hariana, w podziale na wielkość gospodarstwa. Całkowity koszt dla małych i dużych rolników będących beneficjentami był wyższy (54 456,01 INR i 57 181,09 INR na akr) w porównaniu z rolnikami niebędącymi beneficjentami (52 556,67 INR i 55 636,52 INR na akr). Wzrost ten wynika z możliwości beneficjentów do ponoszenia większych wydatków na środki produkcji dzięki szybkiemu dostępowi do kredytów. Różnica w kosztach wyniosła 1899,34 INR na akr dla małych rolników i 1544,57 INR na akr dla dużych rolników, przy czym większa rozbieżność wystąpiła wśród małych rolników ze względu na ich ograniczoną zdolność do inwestowania w wysokiej jakości środki produkcji. Podobnie rolnicy objęci programem odnotowali wyższe przychody ogółem, przy czym różnica między małymi i dużymi gospodarstwami wyniosła odpowiednio 3099,55 INR i 2435,87 INR na akr. Wpływ był bardziej znaczący w przypadku małych gospodarstw. Różnica w wyniku ekonomicznym, odzwierciedlająca rzeczywisty wpływ kredytów PACS, była najwyższa wśród małych gospodarstw i wyniosła 1200,20 INR na akr.

Stosunek korzyści do kosztów był najwyższy w przypadku dużych rolników będących benefi-cjentami programu i wyniósł 0,039, co oznacza dodatkowy przychód w wysokości 0,039 INR na każdą zainwestowaną rupię. W przypadku małych rolników stosunek korzyści do kosztów wyniósł 0,004 dla beneficjentów i −0,018 dla osób niebędących beneficjentami, co oznacza stratę dla małych rolników niebędących beneficjentami. Wśród dużych rolników stosunek korzyści do kosztów wyniósł 0,039 dla beneficjentów i 0,024 dla osób niebędących beneficjentami. Wyniki te potwierdzają, że kredyty PACS mają pozytywny wpływ na koszty i przychody z wybranych upraw kharif, przynosząc szczególne korzyści małym rolnikom poprzez poprawę ich zdolności inwestycyjnych i rentowności.

Analiza wykazała, że kredyty PACS mają pozytywny wpływ na koszty, przychody i stosunek korzyści do kosztów wybranych upraw rabi i kharif dla rolników będących beneficjentami. Koszty i przychody ogółem wzrosły we wszystkich kategoriach rolników będących beneficjentami w stanie Hariana, co wskazuje na korzystny wpływ kredytów PACS, poprawiających ich stabilność finansową i produkcję rolną.

W niniejszej sekcji przeanalizowano wpływ kredytów PACS na produkcję wybranych upraw w stanie Hariana, przedstawioną w tabeli 10. W badaniu oceniono produkcję w kwintalach na akr, porównując rolników-beneficjentów i rolników niebędących beneficjentami.

Wyniki pokazują, że kredyty PACS miały pozytywny wpływ na produkcję roślinną, a ich ogólny wpływ wyniósł 5,07%, co odpowiada 0,84 kwintala więcej na akr niż w przypadku rolników niekorzystających z programu. Największe korzyści z kredytów PACS odnieśli drobni rolnicy, którzy odnotowali wzrost produkcji o 5,57% w porównaniu z 3,31% w przypadku dużych gospodarstw. Wynika to z ograniczonych zasobów finansowych drobnych rolników, dla których dostępność kredytów na przystępnych warunkach ma kluczowe znaczenie dla szybkiego zakupu środków produkcji.

Jednak w ujęciu bezwzględnym duzi rolnicy, którzy nie byli beneficjentami programu, nadal produkowali więcej z hektara niż mali rolnicy-beneficjenci, dzięki możliwościom inwestowania w lepszej jakości środki produkcji. Badanie potwierdza, że beneficjenci programu, którzy prowadzili duże gospodarstwa, osiągali również wyższą produkcję niż rolnicy niebędący beneficjentami. Wyniki te są zgodne z wcześniejszymi badaniami (Abel i in., 2015, Kumar i Singh, 2007; Maurya, 2015; Yadav i Rao, 2024), potwierdzając wniosek, że kredyty PACS zwiększają wydajność rolnictwa.

Wyniki badania dotyczące wpływu kredytów PACS na produkcję wybranych upraw kharif w stanie Hariana przedstawiono w tabeli 11. Produkcję mierzy się w kwintalach na akr, a wpływ ocenia się na podstawie procentowej różnicy w plonach między rolnikami korzystającymi z programu a rolnikami niekorzystającymi z programu na obszarze objętym badaniem.

Badanie wykazało, że kredyty PACS mają pozytywny wpływ na produkcję wybranych upraw kharif, a rolnicy korzystający z tych kredytów osiągnęli o 4,92% wyższy plon, co odpowiada 0,56 kwintala na akr, w porównaniu z rolnikami niekorzystającymi z tych kredytów. Wpływ był bardziej znaczący w przypadku małych rolników (5,27%) niż dużych rolników (3,81%), ponieważ ci pierwsi są zależni od przystępnych kredytów, aby uzyskać dostęp do środków produkcji w odpowiednim czasie. Jednak w wartościach bezwzględnych duzi rolnicy niekorzystający z programu mieli wyższą produkcję niż mali rolnicy korzystający z programu, ze względu na możliwość inwestowania w środki produkcji lepszej jakości. Duzi rolnicy ko-rzystający z programu osiągnęli jednak lepsze wyniki niż rolnicy niekorzystający z programu. Ogólna różnica w produkcji między beneficjentami a rolnikami niebędącymi beneficjentami wyniosła 4,92%. Wyniki te są zgodne z wcześniejszymi badaniami (Abel i in., 2015; Kumar i Singh, 2007; Maurya, 2015; Yadav i Rao, 2024), którzy również doszli do wniosku, że kredyty PACS zwiększają produkcję rolną i wydajność.

W badaniu stwierdzono, że kredyty PACS mają pozytywny wpływ na produkcję wybranych upraw rabi i kharif zarówno wśród małych, jak i dużych rolników w stanie Hariana. Wpływ ten jest bardziej znaczący w przypadku małych rolników ze względu na ich zależność od przystępnych kredytów umożliwiających szybki dostęp do środków produkcji. Jednak w ujęciu bezwzględnym duzi rolnicy niebędący beneficjentami produkują więcej na akr niż mali rolnicy będący beneficjentami. Ogólnie rzecz biorąc, kredyty PACS zwiększają efektywność kosztową, przychody i produkcję rolników korzystających z tych kredytów, wzmacniając swoją kluczową rolę w poprawie wydajności rolnictwa.

Rolnicy korzystający z pomocy to ci, którzy skorzystali z kredytów rolniczych udzielanych przez PACS, natomiast rolnicy niekorzystający z pomocy to ci, którzy nie skorzystali z takich kredytów. W tabeli 12 przedstawiono zachowania beneficjentów w zakresie spłaty kredytów w stanie Hariana w latach od 2006–07 do 2018–19. W tym okresie wskaźniki spłaty wahały się między 65,03% w 2008–09 a 76,79% w 2015–16. Spadek w 2008–09 zbiegł się w czasie z wprowadzeniem przez rząd Indii programu umorzenia długów rolniczych, co doprowadziło do wzrostu liczby przypadków niewywiązania się z zobowiązań kredytowych. Od 2009–10 do 2014–15 sytuacja w zakresie spłaty kredytów uległa poprawie dzięki programowi dotacji na spłatę odsetek oferowanemu zarówno przez rząd centralny, jak i stanowy. W 2009–10 611 884 rolnikom przyznano trzyprocentową zniżkę odsetek, dzięki czemu kredyty stały się bardziej przystępne. Od 1 kwietnia 2011 r. rząd centralny nadal zapewniał trzyprocentową dotację na spłatę odsetek, skutecznie obniżając oprocentowanie pożyczek rolniczych do 4% dla osób terminowo spłacających zobowiązania. Dalszą poprawę odnotowano w latach 2015–16, kiedy to rząd stanu Hariana wprowadził dodatkową czteroprocentową dotację na spłatę odsetek za terminowe spłaty od 1 września 2014 r., co doprowadziło do najwyższego wskaźnika spłat wynoszącego 76,79%. Jednak w kolejnych latach wskaźniki spłat nieznacznie spadły, osiągając 76,34% w latach 2018–19.

W badaniu stwierdzono, że większość beneficjentów spłacała swoje kredyty regularnie, korzystając z siedmioprocentowej dotacji na spłatę odsetek zapewnionej przez rząd centralny i stanowy. Wyniki te są zgodne z ustaleniami Naika (2021), który również zaobserwował wysokie wskaźniki spłat wśród rolników korzystających z kredytów subsydiowanych. Najwyższy poziom niespłacanych kredytów odnotowano w 2008–09 w związku z programem umorzenia długów, natomiast wskaźniki spłat osiągnęły najwyższy poziom w 2015–16 po zwiększeniu dotacji na spłatę odsetek. Średnio około 75% rolników, którzy skorzystali z pomocy, konsekwentnie spłacało swoje pożyczki, co świadczy o pozytywnym wpływie pro-gramu dotacji na spłatę kredytów rolniczych.

Wyniki badań terenowych przedstawione w tabeli 13 pokazują zachowania beneficjentów programu w zakresie spłaty kredytów w stanie Hariana. Około 71,85% beneficjentów spłacało kredyty regularnie, 19,26% spłacało je nieregularnie, a 8,89% nie spłacało ich wcale. Wśród drobnych rolników 71,76% spłacało kredyty regularnie, 19,91% nieregularnie, a 8,33% nie spłacało ich wcale. W przypadku dużych rolników 72,22% spłacało kredyty regularnie, 16,67% nieregularnie, a 11,11% nie spłacało ich wcale.

Podsumowując, wyniki wskazują, że większość rolników będących beneficjentami programu spłacała kredyty w sposób regularny. Jednak prawie jedna piąta z nich spłacała kredyty nieregularnie, głównie z powodu krótkich okresów spłaty. Ponadto 8,89% nie spłaciło kredytu, głównie z powodu oczekiwań dotyczących umorzenia kredytu i dostępności kredytów niezabezpieczonych. Wyniki te są zgodne z ustaleniami Naika (2021), który również stwierdził, że większość rolników spłaca kredyty regularnie. Ogólnie rzecz biorąc, badanie pokazuje, że chociaż większość rolników wywiązuje się ze swoich zobowiązań spłaty, niewielki odsetek nie wywiązuje się z nich z powodu warunków kredytowych i oczekiwań dotyczących polityki. Ponadto około 19% spłaca kredyty nieregularnie z powodu krótkich okresów spłaty.

W niniejszej sekcji przeanalizowano wyzwania, przed jakimi stoją rolnicy będący beneficjentami programu, w dostępie do kredytów PACS w stanie Hariana. Wyniki przedstawiono w oparciu o liczbę rolników, których dotyczy problem, oraz odpowiedni odsetek dla każdego zidentyfikowanego ograniczenia.

Niewystarczający limit kredytowy: Limit kredytowy dla każdego rolnika jest ustalany na podstawie uprawianych roślin i areału upraw. Limit ten uwzględnia całkowity koszt uprawy, w tym wydatki na nasiona, nawadnianie, nawozy, pestycydy, robociznę i transport. PACS wykorzystuje tę skalę finansową do ustalania kwot kredytów.

Krótki okres spłaty pożyczki: Okres spłaty pożyczek na uprawy jest krótki. Pożyczki na uprawy kharif są udzielane między 1 marca a 31 sierpnia, a termin spłaty przypada na 28 lutego następnego roku. Pożyczki na uprawy rabi są udzielane między 1 września a 28/29 lutego, a termin spłaty przypada na 30 czerwca. Badanie wykazało, że 66,29% rolników uważa ten okres spłaty za zbyt krótki, przy czym 69,90% małych rolników i 51,85% dużych rolników podziela tę opinię.

Wysokie odsetki karne: Chociaż kredyty na uprawy są początkowo oferowane z oprocentowaniem 7%, rządowe programy dotacji na spłatę odsetek skutecznie obniżają je do 0% na ograniczony okres. Jednak rolnicy, którzy nie spłacają kredytu w terminie, muszą liczyć się z karą w wysokości 5%, a po upływie określonego okresu oprocentowanie kredytu wzrasta do 12%. Około 55,92% beneficjentów uznało tę karę za zbyt wysoką, przy czym bardziej dotknięci byli rolnicy prowadzący małe gospodarstwa (60,18%) niż rolnicy prowadzący duże gospodarstwa (38,89%).

Brak dostępności kredytów średnioterminowych: Chociaż PACS może udzielać kredytów średnioterminowych, nie są one obowiązkowe. Ze względu na ograniczone środki wielu rolników nie ma do nich dostępu. Problem ten zgłosiła połowa beneficjentów, w tym 53,24% małych gospodarstw rolnych i 37,03% dużych gospodarstw rolnych.

W tej części pracy przeanalizowano wyzwania, przed jakimi stoją rolnicy niekorzystający z PACS w zakresie dostępu do kredytów w Harianie. Do głównych ograniczeń należą: niewystarczające limity kredytowe, ograniczenia dotyczące otwierania nowych rachunków oraz obawa przed niewywiązaniem się ze zobowiązań. Analiza pokazuje, że główne ograniczenia, z jakimi borykają się rolnicy niekorzystający z PACS w dostępie do kredytów PACS, to niewy-starczające limity kredytowe (82,22%), ograniczenia dotyczące otwierania nowych rachunków (69,85%) oraz obawa przed niewywiązaniem się ze zobowiązań (17,78%). Wśród nich niewystarczające limity kredytowe są powszechnym wyzwaniem zarówno dla rolników korzystających z programu, jak i niekorzystających z niego. Ograniczenie to utrudnia rolnikom dostęp do wystarczającego wsparcia finansowego, co ma wpływ na ich działalność rolniczą. Brak możliwości otwierania nowych rachunków dodatkowo utrudnia dostęp do kredytów, a obawa przed niewypłacalnością zniechęca rolników do ubiegania się o pożyczki. Czynniki te łącznie przyczyniają się do ograniczonego dostępu rolników niekorzystających z programu do kredytów PACS.

W tej części pracy przedstawiono ograniczenia wskazane przez pracowników PACS w funkcjonowaniu PACS w stanie Hariana. Wyniki przedstawiono w oparciu o liczbę pracowników PACS i odpowiadający im odsetek każdego zgłoszonego ograniczenia.

Brak wystarczających środków finansowych: Jest to istotna kwestia, którą 100% pracowników uznało za główne wyzwanie. PACS potrzebują wystarczających środków finansowych na pokrycie strat, które zazwyczaj pokrywane są z zysków. Jednak ponieważ wiele PACS odnosi straty, mają one trudności z utworzeniem niezbędnych rezerw finansowych.

Niski poziom depozytów: Depozyty członków stanowią opłacalne źródło finansowania, ale wielu rolników waha się przed wpłaceniem środków z powodu braku zaufania do PACS. Problem ten został podkreślony przez wszystkich ankietowanych pracowników w całym stanie.

Zwiększona interwencja rządu: Zostało to również wymienione jako poważne ograniczenie przez 100% pracowników PACS. Programy rządowe, takie jak programy umarzania długów i programy dotacji na spłatę odsetek, powodują niestabilność finansową. Umorzenie długów zniechęca kredytobiorców do terminowej spłaty kredytów, co ma wpływ na płynność finansową PACS. Ponadto PACS nie naliczają odsetek od kredytów spłaconych przed terminem, ponieważ rząd zapewnia dotacje na spłatę odsetek (3% od rządu centralnego i 4% od rządu stanowego). Jednak opóźnienia w otrzymywaniu tych zwrotów od rządu dodatkowo obciążają finanse PACS.

Ograniczenie odsetek: Ustawa o spółdzielniach w stanie Hariana z 1984 r. zawiera przepis 65, zgodnie z którym „spółdzielnia nie może pobierać odsetek od krótkoterminowych pożyczek udzielonych członkom w wysokości przekraczającej kwotę główną udzielonej pożyczki”. Z tego powodu PACS ponoszą straty, nie pobierając odsetek od starych zaległych kwot.

Brak dywersyfikacji kredytów: PACS nie zwiększyły dywersyfikacji portfela kredytowego poprzez zabezpieczone kredyty średnioterminowe i zaliczki w innych obszarach, takich jak kredyty średnioterminowe dla gospodarstw mlecznych, hodowli trzody chlewnej i rybołówstwa.

Niski odsetek spłat kredytów: Pracownicy PACS stwierdzili, że w stanie tym odsetek spłat kredytów jest bardzo niski ze względu na przewidywane umorzenie długów i krótki okres spłaty kredytów.

Brak wykwalifikowanego personelu: Pracownicy PACS przyznali, że większość pracowników PACS jest w podeszłym wieku i nie posiada kompetencji niezbędnych do wspierania rozwoju PACS. Według rocznego raportu NAFSCOB (2020) dotyczącego PACS, 43,53% pracowników było przeszkolonych, a 56,46% nie posiadało odpowiedniego wykształcenia.

Nieprzestrzeganie procedury windykacji: Istnieje odpowiednia procedura windykacji zaliczek udzielonych przez PACS. W przypadku upraw rabi i kharif, kierownicy PACS (Prabandhaks) przygotowują wyliczenia rat (Kist Bandi) dla każdej uprawy i wystawia wezwania do zapłaty każdemu członkowi pożyczkobiorcy w momencie zbiorów. Kierownik PACS wraz z personelem kontaktuje się osobiście z każdym członkiem, który zaciągnął pożyczkę. Jednak w stanie tym 46,67% pracowników PACS odpowiedziało, że procedura odzyskiwania nie jest przestrzegana. Terminowa spłata pożyczek przez członków będących dłużnikami zależy w dużej mierze od systemu odzyskiwania, a pracownicy PACS nie kontaktują się z poszczególnymi dłużnikami w celu spłaty pożyczek.

Wyższe koszty zarządzania: Według rocznego sprawozdania Hariana State Cooperative Apex Bank Limited za rok 2006–07 marża finansowa na kapitał obrotowy wyniosła 0,19%, a koszty zarządzania były o 1,16% wyższe od marży finansowej.

Ingerencja polityczna kierownictwa PACS w dystrybucję nawozów: PACS są zarządzane przez organ wybierany spośród lokalnych grup wiejskich, a ingerencja polityczna powoduje, że kierownictwo podejmuje nierozsądne decyzje dotyczące dystrybucji środków produkcji rolnej.

Niechęć współpracy ze strony kredytobiorców: Z powodu niechęci współpracy członków zaciągających kredyty spłata kredytów jest często arbitralnie opóźniana.