Dudy w malarstwie Jheronimusa Boscha (część I)

Złożony z dwóch części artykuł przedstawia próbę klasyfikacji i analizy obrazów tablicowych Jheronimusa Boscha (ok. 1450–1516), w których pojawiają się dudy. Zasadnicze rozważania usytuowane w perspektywie badawczej uwzględniającej aspekty muzyczne, taneczne, ikonograficzne, symbolikę instrumentu oraz źródła inspiracji malarza, poprzedzone są uwagami o charakterze organologicznym i historyczno-artystycznym, pozwalającymi ukazać motyw dud w szerokim kontekście kulturowym.

Przedstawienia dud w twórczości Boscha zostały podzielone na dwie grupy według kryterium miejsca. Pierwszą stanowią instrumenty ziemskie, czyli dudy należące do naszego świata, w którym rozbrzmiewają. Drugą grupę tworzą instrumenty eschatologiczne, które w miejscu wiecznego potępienia pełnią głównie funkcję narzędzi penitencjarnych. Przedstawienia z pierwszej grupy wpisują się w główne nurty ikonografii dud i dudziarzy XiV i XV wieku, odzwierciedlając jednocześnie realne aspekty ówczesnej praktyki muzycznej. Różowe dudy w Ogrodzie rozkoszy ziemskich i niebieskie autonomiczne dudy w brugijskim Sądzie Ostatecznym stanowią unikalne w malarstwie tablicowym XV i początku XVi wieku motywy muzyczne o erotycznych konotacjach. W boschowskich wizjach piekła bądź ziemi jako piekła kary powiązane z dudami noszą piętno uciech ziemskich — to, co niegdyś sprawiało przyjemność (taniec), w nowej rzeczywistości zostało poddane inwersji, stanowiąc niekończącą się udrękę.

Pierwsza część artykułu zawiera — oprócz wstępu oraz uwag organologicznych — zarys historii dud (do końca XV w.) oraz ikonografię instrumentu w sztuce późnośredniowiecznej. Druga część w całości poświęcona jest przedstawieniom dud w obrazach mistrza z ‘s-Hertogenbosch.