Rewind, Replay: Britain and the Video Boom

De pandemie gaf aan het begin van dit decennium een hernieuwde impuls aan de dominantie van videostreamingplatformen. Menigeen kan waarschijnlijk wel avonden voor de geest halen waarin met stijgende frustratie door eindeloze lijsten met content heen gescrold werd om uiteindelijk schoorvoetend tot een keuze te komen. Of om tot het pijnlijke inzicht te komen dat enthousiasme om iets leuks te kijken had plaatsgemaakt voor apathie. De Britse mediahistoricus en horrorexpert Johnny Walker brengt ons in Rewind, Replay: Britain and the Video Boom, 1978-92 terug naar de gloriedagen van de voorloper van de streamers: de videotheek. De centrale rol die traditionele videotheken en videodistribiteurs speelden in de filmconsumptie thuis is verdwenen, maar Walker toont dat er een interessant, nagenoeg onontgonnen verhaal te vertellen is over de genese van de vele duizenden lokale, regionale en (inter)nationaal opererende videotheken en distribiteurs aan het einde van de twintigste eeuw.

In vijf hoofdstukken zet Walker een tumultueuze Britse geschiedenis uiteen waar videoverhuur en -verkoop uitgroeide van een ogenschijnlijk louche branche naar een serieuze commerciële bedrijfstak die zich bewust was van het belang van goede PR en imagomanagement. Anders dan zijn eerdere onderzoeken naar horrorfilms, besteedt Walker nu vooral aandacht aan het publieke debat rond en de ontwikkeling van videotheken tijdens de zogenaamde “video boom” in het Groot Brittannië van de jaren tachtig en vroege jaren negentig. Dat betekent niet dat hij zijn specialisme helemaal achterwege laat. De groeiende beschikbaarheid van videobanden met pornografie, misdaad en horror ontaarde in het Verenigd Koninkrijk van Margaret Thatcher, met flink wat hulp van de Britse tabloids, in een golf van morele verontwaardiging over de zogenaamde “video nasties”. Zij waren in de ogen van behoudende stemmen in het publieke debat verantwoordelijk voor het verspreiden van allerhande onwenselijke gedragingen en levensstijlen en corrumpeerden daarmee traditionele Britse normen en waarden. Elk incident waar kinderen en adolescenten bij betrokken waren, werd dan ook gretig aangegrepen door kranten als The Sun als bewijs van het morele verval als gevolg van alle “narigheid” op video.

Walker laat vervolgens zien dat videotheken en distribiteurs daardoor strategisch dienden te opereren in een speelveld dat sterk ingekaderd werd door censuur, maar tegelijkertijd dankzij de door Thatcher ingezette economische deregulering veel mogelijkheden bood voor innovatie en modern ondernemerschap. Aan de hand van Ritz Video, een keten die in 1992 opgeslokt werd door de agressief expanderende Amerikaanse videogigant Blockbuster, wordt inzichtelijk dat het begin van video een complexe Werdegang kent die exemplarisch is voor de transformatie van een medialandschap dat grotendeels een neoliberale logica begon te omarmen. In het hoofdstuk “Independent Spirit vs Corporate Muscle” benadrukt Walker dat aanvankelijk twee filosofieën het tegen elkaar opnamen: een onafhankelijke en een commerciële. De veramerikanisering van het videolandschap werd door beide kampen als een voldongen feit erkend, maar verschillend geïnterpreteerd en daardoor gewaardeerd. De onafhankelijke videotheken en distributeurs omarmden veelal cinefiele waarden, maar benadrukten ook het belang van “Britishness”. De groeiende aanwas van Amerikaanse films op video was dan ook een doorn in het oog van vele onafhankelijken die een verdere verplatting van de filmcultuur in het VK vreesden. De commerciëlen putten daarentegen veel inspiratie uit de wijze waarop video zich als bijzonder lucratieve bedrijfstak in Amerika had ontwikkeld. De Verenigde Staten werden dus gezien als “both a model and a menace”.¹

Rewind, Replay is kortom een welkome toevoeging aan de langzaam groeiende historiografie rond media aan het einde van de twintigste eeuw (zie ook ons eerdere themanummer over dit onderwerp uit 2023).² Daarnaast biedt Walkers studie een mooie aanvulling op het tien jaar eerder verschenen boek Die Videothek van Tobias Haupts.³ De grote verdienste van Walkers werk is dan ook de economische context, waar Haupts zich in zijn boek met name op de videotheek als nieuwe culturele institutie in Duitsland heeft gericht. Ook fungeert Replay, Rewind als een academische metgezel van het in 2021 uitgegeven, meer persoonlijke Home video: Videotheken & video in Groot-Rotterdam van de Rotterdamse kunstenaar en VJ Gyz La Rivière.⁴ La Rivière maakt in zijn boek overdadig gebruik van het foto’s uit onder andere het Rotterdams Stadsarchief, maar ook van allerhande herinneringen van spelers uit de tijd zelf. Zoals Joseph Wachelder in zijn TMG-recensie van dit boek aanstipte, deze keuze stelt La Rivière in staat om “video stores in the urban landscape of Rotterdam” te situeren, maar ook om de mensen van toen bij die geschiedenis te betrekken.⁵ Dit is niet de keuze die Walker heeft gemaakt en wat zijn boek daardoor methodologisch gezien wat braaf maakt met een corpus dat hoofdzakelijk bestaat uit (vak)tijdschriften en krantenartikelen. Video is onderdeel van de levende mediageschiedenis en bij uitstek geschikt voor oral histories, maar ook voor andere innovatie benaderingswijzen die de geschiedenis van video naar de oppervlakte kan brengen. Mijns inziens resulteert Walkers wandeling op al gebaande methodologische paden in een degelijk onderzoek, maar is het vooral een gemiste kans.

Ondanks dit kritiekpunt biedt Rewind, Replay in de conclusie een interessante reflectie op het fenomeen van nostalgie en video. Op verschillende plekken ontstaan weer onafhankelijke videotheken die de oude sociale, culturele en materiele dimensies van het videotijdperk en de curerende rol van de videotheek weer doen heropleven. Ook in Nederland zijn indicaties van een herwaardering. Begin februari was in de S/ash Gallery bij WORM in Rotterdam een meerdaags event gewijd aan de videotheek waar diens bijdrage aan de filmcultuur wederom voor het voetlicht werd gebracht. Dit zijn allemaal mooie ontwikkelingen die op zichzelf weer vruchtbare startpunten van vervolgonderzoek kunnen zijn. Het is dan ook mijn hoop dat dergelijke initiatieven een nieuwe generatie liefhebbers inspirireert om deze veelzijdige geschiedenis, zoals Walker zal beamen, weer terug te spoelen en opnieuw af te spelen.