Poglądy o drenażu wód powierzchniowych w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej (Karpaty Zachodnie) w neogenie i czwartorzędzie – przegląd krytyczny

Adam Łajczak; Marek Cieszkowski; Roksana Zarychta

doi:10.12657/landfana-043-003

.blurhash-client-img { display: none !important; }

Poglądy o drenażu wód powierzchniowych w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej (Karpaty Zachodnie) w neogenie i czwartorzędzie – przegląd krytyczny

Landform Analysis

Volume 43 (2024): Issue 1 (December 2024)

By: Adam Łajczak , Marek Cieszkowski and Roksana Zarychta

Open Access

|Sep 2024

Abstract

W oparciu o przegląd literatury zaprezentowano poglądy, jakie pojawiły się od początku XX w. o kierunkach drenażu wód powierzchniowych, ich zmianach i uwarunkowaniach Kotliny Orawsko-Nowotarskiej (Karpaty Zachodnie) w neogenie, na przełomie neogenu i czwartorzędu i w czwartorzędzie. Wyróżniono trzy grupy poglądów różnie oceniających dawne kierunki odpływu cieków z kotliny. Różnice w ocenie kierunku drenażu wód powierzchniowych w neogenie dotyczą wschodniej części Kotliny Orawsko-Nowotarskiej, z kolei ówczesny drenaż zachodniej części kotliny jest zgodnie oceniany przez cytowanych autorów. Zbieżność poglądów istnieje także w ocenie kierunków odwodnienia kotliny w czwartorzędzie, kiedy pod tym względem zaszły już mniejsze zmiany. Skutkiem zmian w kierunkach odwodnienia kotliny było, uwarunkowane tektoniką i rozwojem największego stożka glacifluwialnego, przesunięcie na zachód Europejskiego Działu Wodnego. Skala zmian w kierunkach drenażu wód powierzchniowych Kotliny Orawsko-Nowotarskiej i w wielkości przesunięcia Europejskiego Działu Wodnego od początku neogenu, jest znacznie większa niż w przypadku leżącej po słowackiej stronie Tatr Kotliny Podtatrzańskiej (Podtatranská kotlina).

References

Balon J., Jodłowski M., 2014. Regionalizacja fizyczno-geograficzna Karpat Zachodnich – studium metodologiczne. W: W.Ziaja (red.), Struktura środowiska przyrodniczego a fizjonomia krajobrazu. Wyd. Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ, Kraków: 85–105.
Search in Google Scholar Back to article
Baumgart-Kotarba M., 1983. Kształtowanie koryt i teras rzecznych w warunkach zróżnicowanych ruchów tektonicznych (na przykładzie wschodniego Podhala). Prace Geograficzne Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN 145: 1–133.
Search in Google Scholar Back to article
Baumgart-Kotarba M., 1988. Fluvial activity in the Orava Basin in Late Glacial and Holocene time. W: L.Starkel, J.Rutkowski, M.Ralska-Jasiewiczowa (red.), Late Glacial and Holocene environmental changes. Excursion guide book, Symp. “Vistula Basin 1988”, Kraków, June 15–21, 1988. Wyd. AGH, Kraków: 83–86.
Search in Google Scholar Back to article
Baumgart-Kotarba M., 1989. Próba rekonstrukcji rozwoju stożka aluwialnego Czarnego Dunajca w okresie późnego glacjału i holocenu. Spraw. Pos. Kom. Nauk. PAN Oddz. Krak. 31(2): 115116.
Search in Google Scholar Back to article
Baumgart-Kotarba M., 1991. Rozwój stożka aluwialnego Czarnego Dunajca w warunkach zróżnicowanych ruchów tektonicznych. Spraw. Pos. Kom. Nauk. PAN Oddz. Krak. 33(1): 183185.
Search in Google Scholar Back to article
Baumgart-Kotarba M., 1991–1992. Rozwój geomorfologiczny Kotliny Orawskiej w warunkach ruchów neotektonicznych. Studia Geomorphologica Carpatho-Balcanica 25–26: 3–26.
Search in Google Scholar Back to article
Baumgart-Kotarba M., 1996. On origin and age of the Orava Basin, West Carpathians. Studia Geomorphologica Carpatho-Balcanica 30: 101–116.
Search in Google Scholar Back to article
Baumgart-Kotarba M., 2000. Tectonique quaternaire de la dépression d’Orava (Carphates occidentales). Géomorphologie: relief, processus, environnement 1: 61–68. DOI: 10.3406/morfo.2000.1043.
Search in Google Scholar Back to article
Baumgart-Kotarba M., 2001. Continuous tectonic evolution of the Orava Basin (Nothern Carpathians) from Late Badenian to the present-day? Geologia Carpathica 52(2): 103–110.
Search in Google Scholar Back to article
Baumgart-Kotarba M., Dec J., Ślusarczyk R., 2001. Quaternary tectonic grabens of Wróblówka and Pieniążkowice and their relation to Neogene strata of the Orava Basin and Pliocene sediments of the Domański Wierch Series in Podhale, Polish West Carpathians. Studia Geomorphologica Carpatho-Balcanica 35: 101–119.
Search in Google Scholar Back to article
Birkenmajer K., 1978. Neogene to Early Pleistocene subsidence close to the Pieniny Klippen Belt, Polish Carpathians. Studia Geomorphologica Carpatho-Balcanica 12: 17–28.
Search in Google Scholar Back to article
Birkenmajer K., 1979. Przewodnik geologiczny po pienińskim pasie skałkowym. Wyd. Geologiczne, Warszawa.
Search in Google Scholar Back to article
Birkenmajer K., 1986a. Zarys ewolucji geologicznej pienińskiego pasa skałkowego. Przegląd Geologiczny 6: 293–303.
Search in Google Scholar Back to article
Birkenmajer K., 1986b. Stages of structural evolution of the Pieniny Klippen Belt, Carpathians. Studia Geologica Polonica 88: 7–32.
Search in Google Scholar Back to article
Birkenmajer K., 2006. Przełom Dunajca w Pieninach – fenomen geologiczny. Pieniny – Przyroda i człowiek 9: 9–22.
Search in Google Scholar Back to article
Cieszkowski M., 1992. Marine Miocene deposits near Nowy Targ, Magura Nappe, Flysch Carpathians (South Poland). Geologia Carpathica 43: 339–346.
Search in Google Scholar Back to article
Cieszkowski M., 1995. Utwory morskiego miocenu w rejonie Nowego Targu i ich znaczenie dla określenia czasu powstania śródgórskiego zapadliska Kotliny Orawsko-Nowotarskiej. Geologia 21(2): 153–168.
Search in Google Scholar Back to article
Cieszkowski M., Olszewska B., Smagowicz M., 1993. Utwory morskiego miocenu w okolicy Nowego Targu. Spraw z Pos. Kom. Nauk. Pan. Oddz. Kraków, 39(1–2): 245–249.
Search in Google Scholar Back to article
Cieszkowski M., Uchman A., Chowaniec J., 2009a. Litostratygrafia sukcesji osadowej niecki podhalańskiej. W: A. Uchman, J. Chowaniec (red.) Budowa geologiczna Tatr i Podhala ze szczególnym uwzględnieniem zjawisk geotermalnych na Podhalu. Mat. Konf. LXXXIX Zjazdu Nauk. Pol. Tow. Geol., Bukowina Tatrzań-ska, 27–30 września 2009 r., PIG – PIB, Warszawa: 29–40.
Search in Google Scholar Back to article
Cieszkowski M., Zuchiewicz W., Struska M., 2009b. Stop 4. Chochołów – neogeńskie osady lądowe Kotliny Orawsko-Nowotarskiej. Część 2. Elementy geologii kotliny Orawsko-Nowotarskiej. W: D.Klimkiewicz, M.Ludwiniak, L.Mastella, M.Cieszkowski, W.Zuchiewicz, M.Struska, A.K.Tokarski, Sesja terenowa A7. Tektonika fliszu podhalańskiego i Kotlina Orawsko-Nowotarska. W: A.Uchman, J.Chowaniec (red.), Budowa geologiczna Tatr i Podhala ze szczególnym uwzględnieniem zjawisk geotermalnych na Podhalu. Materiały Konferencyjne LXXXIX Zjazdu Polskiego Towarzystwa Geologicznego, Bukowina Tatrzańska, 27–30 września 2009 r., PIG – PIB, Warszawa: 149–151.
Search in Google Scholar Back to article
Foetterle F., 1851. Braunkholenablagerung in dem Arvaer Comitate. Jb. Geol. Reichsant. Jg. 2.4: 160–161.
Search in Google Scholar Back to article
Gadomski A., 1934. Z fizjografii dorzecza Popradu. Wiadomości Służby Geograficznej 8(1): 1–30.
Search in Google Scholar Back to article
Geomorfologickie členienie SSR, 1986. Mapa: 500 000, Bratislava.
Search in Google Scholar Back to article
Gilewska S., 1991. Rzeźba. W: L. Starkel (red.) Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze. Wyd. PWN, Warszawa: 248–296.
Search in Google Scholar Back to article
Gotkiewicz M., 1931. Predyluwialny poziom skoruszyński na Orawie. Przegląd Geograficzny 11: 153–164.
Search in Google Scholar Back to article
Gross P., Biely A., Halouzka R. et al., 1990. Vysvetivky ku geologickej mape 1:25 000, list 27–333 Poprad-3. Manuscript. Archiv GS SR, Bratislava.
Search in Google Scholar Back to article
Gross P., 1999. Charakteristika tektonických pomerov a tektonický vývoj územia. In: P.Gross et al. (eds), Vysvetlivky ku geologickej mape Popradskej kotliny, Hornádskej kotliny, Levočskych vrchov, Spišsko-Šarišského medzihoria, Bachume a Šarišskéj vrchoviny. GÚDŠ, Bratislava: 142–157.
Search in Google Scholar Back to article
Haczewski G., Kukulak J., 2021. Possible role of stream piracy in evolution of drainage network in Pasmo Połonin: the Roztoki Stream valley (Bieszczady Wysokie, Polish Carpathians). Studia Geomorphologica Carpatho-Balcanica 55: 89–97.
Search in Google Scholar Back to article
Halicki B., 1930. Dyluwialne zlodowacenie północnych stoków Tatr. Sprawozdanie Państwowego Instytutu Geologicznego 5(3–4): 377–534.
Search in Google Scholar Back to article
Jahn A., 1980. Główne cechy i wiek rzeźby Sudetów. Czasopismo Geograficzne 51: 129–154.
Search in Google Scholar Back to article
Jankowski L., Margielewski W., 2024. Stop 3. Szczawnica. Przełom Dunajca przez Pieniny w świetle nowych koncepcji. W: W.Margielewski, L.Jankowski (red.), I Kongres Polskiej Unii Czwartorzędu POLQUA 2024. Czwartorzęd Karpat Zachodnich: od morfogenezy po zapis w osadach. Kraków, 2–6 września 2024. Przewodnik wycieczek terenowych: 18–24. DOI: 10.35535/978-83-62975-49-5.
Search in Google Scholar Back to article
Jaranoff D., 1935. Das Becken von Nowy Targ als Beispiel eines intramontanen Beckens. Przegląd Geograficzny 14(3–4): 153–159. Jurewicz E., 2005. Geodynamic evolution of the Tatra Mts. and the Pieniny Klippen Belt (Western Carpathians): problems and comments. Acta Geologica Polonica 55: 295–338.
Search in Google Scholar Back to article
Klimaszewski M., 1934. Z morfogenezy Polskich Karpat Zachodnich. Wiadomości Geograficzne 12: 5–9.
Search in Google Scholar Back to article
Klimaszewski M., 1937. Morfologia i dyluwium doliny Dunajca od Pienin po ujście. Prace Instytutu Geografii UJ 18: 1–54. Klimaszewski M., 1961. Guidebook of Excursion „From the Baltic to the Tatras”, pt. III South Poland. VI INQUA Congress, Poland 1961. PWN, Łódź: 1–218.
Search in Google Scholar Back to article
Klimaszewski M., 1972. Podział geomorfologiczny Polski Południowej. Karpaty wewnętrzne. W: M.Klimaszewski (red.), Geomorfologia Polski, t. I. Polska Południowa – góry i wyżyny. Wyd. PWN, Warszawa: 5–17.
Search in Google Scholar Back to article
Klimaszewski M., 1988. Rzeźba Tatr polskich. Wyd. PWN, Warszawa.
Search in Google Scholar Back to article
Kondracki J., 1989. Karpaty. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa.
Search in Google Scholar Back to article
Kondracki J., 1994. Geografia Polski. Mezoregiony fizyczno-geograficzne. Wyd. PWN, Warszawa.
Search in Google Scholar Back to article
Kondracki J., 1998. Geografia regionalna Polski. Wyd. PWN, Warszawa.
Search in Google Scholar Back to article
Kondracki J., 2000. Geografia regionalna Polski. Wyd. 2, PWN, Warszawa.
Search in Google Scholar Back to article
Kowalski W.C., Liszkowski J., 1972. Współczesne pionowe ruchy skorupy ziemskiej w Polsce na tle jej budowy geologicznej. Biuletyn Geologiczny Uniwersytetu Warszawskiego 14: 5–19.
Search in Google Scholar Back to article
Książkiewicz M., 1977. The tectonics of the Carpathians. In: W. Pożaryski (Ed.), Geology of Poland, vol. 4, Tectonics. Publ. House „Wydawnictwo Geologiczne”, Warszawa: 476–618.
Search in Google Scholar Back to article
Lehotský M., Boltižiar M. (eds), 2022. Landscapes and Landforms of Slovakia. Springer. DOI: 10.1007/978-3-030-89293-7.
Search in Google Scholar Back to article
Lexa J., Bezák V., Elečko M., Mello J., Polák M., Potfaj M., Vozár J., Schnabel G.W., Pálenský P., Császár G., Ryłko W., Mackiv B. (eds), 2000. Geological map of Western Carpathians and adjacent areas. 1:500 000. Publ. of Ministry of the Environment of Slovak Republic and Geological Survey of Slovak Republik.
Search in Google Scholar Back to article
Limanowski M., 1904. Wycieczka w Tatry i Pieniny. Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, Warszawa: 131–183.
Search in Google Scholar Back to article
Lindner L., Dzierżek J., Marciniak B., Nitychoruk J., 2003. Outline of Quaternary glaciations in the Tatra Mts.: their development, age and limits. Geological Quarterly 47: 269–280.
Search in Google Scholar Back to article
Lukniš M., 1973. Reliéf Vysokých Tatier a ich predpolia. Vydatelśtvo SAV, Bratislava.
Search in Google Scholar Back to article
Łajczak A., 2007. Natura 2000 in Poland. Area PLF 120016 – The Orawsko-Podhalańskie Peatlands. Wyd. Instytutu Botaniki im. W. Szafera PAN, Kraków, Ser. Monografie.
Search in Google Scholar Back to article
Łajczak A., 2009. Warunki rozwoju i rozmieszczenie torfowisk w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej. Przegląd Geologiczny 57(8): 694–702.
Search in Google Scholar Back to article
Łajczak A., 2011. Masyw Pilska w Beskidzie Żywieckim. Przyroda i człowiek. Wyd. Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, Kraków.
Search in Google Scholar Back to article
Łajczak A., 2013. Zmniejszenie zasięgu złóż torfu i ich retencji wodnej w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej i w Bieszczadach w wyniku działalności człowieka. Przegląd Geologiczny 9: 532–540.
Search in Google Scholar Back to article
Łajczak A., 2017. Surface water storage in the Orava – Nowy Targ Basin, Western Carpathians. Geographia Polonica 90(4): 383–399. DOI: 10.7163/GPol.0113.
Search in Google Scholar Back to article
Łajczak A., Wałek G., Zarychta R., 2024. Relief of the Orawa-Nowy Targ Basin. Geographia Polonica (oddano do redakcji). Makowska A., 2003. Dynamika Tatr wyznaczana metodami geodezyjnymi. Instytut Geodezji i Kartografii, Ser. Monografie 6, Warszawa.
Search in Google Scholar Back to article
Margielewski W., Jankowski L., 2024. Dunajec River Gorge Through the Pieniny Mountains. In: P.Migoń, K.Jancewicz (eds), Landscapes and Landforms of Poland. Springer: 315–324. DOI: 10.1007/978-3-031-45762-3_17.
Search in Google Scholar Back to article
Marks L., Dzierżek J., Janiszewski R., Kaczorowski J., Lindner L., Majecka A., Makos M., Szymanek M., Tołłoczko-Pasek A., Woronko B., 2016. Quaternary stratigraphy and palaeogeography of Poland. Acta Geologica Polonica 66(3): 403–427. DOI: 10.1515/agp-2016-0018.
Search in Google Scholar Back to article
Niedzielski H., 1971. Tektoniczne pochodzenie wschodniej części Kotliny Nowotarskiej. Rocznik Polskiego Towarzystwa Geologicznego 41: 397–408.
Search in Google Scholar Back to article
Pawłowski S., 1928. O zubożałych żwirach tatrzańskich i skalicowych na przełęczy Przysłop i Pieniążkowickiej. Sprawozdanie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk 2.
Search in Google Scholar Back to article
Pomianowski P., 1995. Budowa depresji orawskiej w świetle analizy wybranych materiałów geofizycznych. Annales Societatis Geologorum Poloniae 64: 67–80.
Search in Google Scholar Back to article
Pomianowski P., 2003. Tektonika Kotliny Orawski-Nowotarskiej – wyniki kompleksowej analizy danych grawimetrycznych i geoelektrycznych. Przegląd Geologiczny 51(6): 498–506.
Search in Google Scholar Back to article
Romer E., 1905. Ziemia. Geografia fizyczna ziem polskich. Lwów. Sawicki L., 1909. Z fizjografii Zachodnich Karpat. Archiwum Naukowe, Lwów.
Search in Google Scholar Back to article
Smoleński J., 1920. O „zubożałych” żwirach tatrzańskich w pół-nocnej części karpackiego dorzecza Dunajca. Sprawozdanie Pań-stwowego Instytutu Geologicznego, Warszawa.
Search in Google Scholar Back to article
Starkel L., 1972. Karpaty Zewnętrzne. W: M.Klimaszewski (red.), Geomorfologia Polski, t. I Polska Południowa – góry i wyżyny. PWN, Warszawa: 52–115.
Search in Google Scholar Back to article
Starkel L. (red.), 1980. Przeglądowa Mapa Geomorfologiczna Polski, skala 1:500000, arkusz Kraków. Wyd. Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa.
Search in Google Scholar Back to article
Struska M., 2008. Neogeńsko-czwartorzędowy rozwój struktury Kotliny Orawskiej w świetle badań geologicznych, geomorfologicznych oraz teledetekcyjnych. MS, Katedra Geologii Ogólnej, Ochrony Środowiska i Geoturystyki, Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska, Akademia Górniczo-Hutnicza, Kraków.
Search in Google Scholar Back to article
Struska M., 2009. Budowa tektoniczna Kotliny Orawskiej. W: A.U-chman, J.Chowaniec (red.), Budowa geologiczna Tatr i Podhala ze szczególnym uwzględnieniem zjawisk geotermalnych na Podhalu., 27–30 września 2009 r. Polskie Towarzystwo Geologiczne, Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa: 76–80.
Search in Google Scholar Back to article
Szafer W., 1954. Plioceńska flora okolic Czorsztyna i jej stosunek do plejstocenu. Prace Państwowego Instytutu Geologicznego 11.
Search in Google Scholar Back to article
Szafer W., 1958. Szata roślinna Polski. T. II, Warszawa. Szaflarski J., 1931. Z morfologii doliny Skawy i Górnej Raby. Wiadomości Służby Geograficznej 2: 104–159.
Search in Google Scholar Back to article
Tokarski A.K., Zuchiewicz W., 1998. Popękane klasty w stożku Domańskiego Wierchu: Przyczynek do rekonstrukcji ewolucji pola naprężeń w rejonie Kotliny Orawskiej (Karpaty) podczas neogenu i czwartorzędu. Przegląd Geologiczny 46(1): 62–66.
Search in Google Scholar Back to article
Vitovič L., Minár J., Bella P., Littva J., 2022. Polygenetic Relief in the Foreland of Glacially Sculptured Mountains – Podtatranská kotlina Basin, In: M.Lehotský, M.Boltižiar (eds), Landscapes and Landforms in Slovakia. Springer: 163–188. DOI: 10.1007/978-3-030-89293-7_9.
Search in Google Scholar Back to article
Walczak W., 1972. Sudety i Przedgórze Sudeckie. W: M. Klimaszewski (red.), Geomorfologia Polski, t. 1 Polska Południowa. Góry i wyżyny. PWN, Warszawa: 167–231.
Search in Google Scholar Back to article
Watycha L., 1973. Utwory czwartorzędowe w otworze wiertniczym Wróblówka na Podhalu. Kwartalnik Geologiczny 17: 335–347.
Search in Google Scholar Back to article
Watycha L., 1976. Neogen niecki orawsko-nowotarskiej. Kwartalnik Geologiczny 20(3): 575–587.
Search in Google Scholar Back to article
Watycha L., 1977. Objaśnienia do szczegółowej mapy geologicznej Polski 1: 50 000. Arkusz Czarny Dunajec (1048). Instytut Geologiczny, Warszawa.
Search in Google Scholar Back to article
Zawiejska J., Wyżga B., 2010. Twentieth-century channel change on the Dunajec river, southern Poland: patterns, causes and controls. Geomorphology 117: 234–246. DOI: 10.1016/j.geomorph.2009.01.014.
Search in Google Scholar Back to article
Ziemońska Z., 1973. Stosunki wodne w polskich Karpatach Zachodnich. Prace Geograficzne IG PAN 103: 1–127.
Search in Google Scholar Back to article
Zuchiewicz W., 1978. Quaternary tectonics and the relief of the Dunajec River gorge in the Beskid Sądecki Mts. (Polish Western Carpathians). Annales Societatis Geologorum Poloniae 48(3–4): 517–531.
Search in Google Scholar Back to article
Zuchiewicz W., 1980. Młode ruchy tektoniczne a morfologia Pienin. Rocznik Polskiego Towarzystwa Geologicznego 50(2): 263–300.
Search in Google Scholar Back to article
Zuchiewicz W., 1982. Geneza przełomu Dunajca przez Pieniny. Wszechświat 83(10–11): 169–173. DOI: 10.1007/BF00154886.
Search in Google Scholar Back to article
Zuchiewicz W., 1983. Quaternary evolution of valleys in the Dunajec drainage basin (Polish Western Carpathians). Studia Geomorphologica Carpatho-Balcanica 16: 27–49.
Search in Google Scholar Back to article
Zuchiewicz W., 1987. Ewolucja i strukturalne założenia sieci rzecznej Karpat w późnym neogenie i wczesnym czwartorzędzie. W: A. Jahn, S. Dyjor (red.), Problemy młodszego neogenu i eoplejstocenu w Polsce. Ossolineum, Wrocław: 211–225.
Search in Google Scholar Back to article
Zuchiewicz W., 2010. Neotektonika Karpat polskich i zapadliska przedkarpackiego. Wyd. AGH, Kraków.
Search in Google Scholar Back to article